Ngâm thơ là cách trình bày thơ bằng giọng kéo dài, có luyến láy, theo những làn điệu truyền thống, nằm giữa đọc thơ và hát. Người ngâm không đổi lời thơ, cũng không theo một bản nhạc viết sẵn, mà dựa vào thanh điệu tự nhiên của tiếng Việt để kéo dài, uốn giọng, tạo thành một giai điệu riêng cho từng câu. Đây là lối thưởng thức thơ quen thuộc của người Việt trước khi có sân khấu, micro hay đài phát thanh.
Trong một đêm thơ rằm tháng Giêng, một tiết mục ngâm thơ có đệm đàn bầu hay sáo trúc thường là lúc cả hội trường lặng đi. Bài này giải thích ngâm thơ khác đọc thơ ở đâu, các lối ngâm hay được nhắc ở ba miền, và cách một người mới bắt đầu có thể tập ngâm một bài lục bát ngắn để góp tiết mục cho đêm thơ của câu lạc bộ hay gia đình.
Ngâm, đọc, ngâm và hát thơ khác nhau thế nào
Ba cách trình bày thơ hay bị gọi lẫn lộn. Phân biệt rõ giúp bạn chọn hình thức hợp với bài thơ và với giọng của mình.
| Hình thức | Cách làm | Hợp với | Điều cần có |
|---|---|---|---|
| Đọc thơ | Nói thành tiếng, giữ nhịp và ngắt câu, giọng tự nhiên hoặc diễn cảm | Mọi thể thơ, nhất là thơ tự do, thơ hiện đại | Giọng rõ, hiểu bài, ngắt nghỉ đúng |
| Ngâm thơ | Kéo dài âm tiết, luyến láy theo thanh điệu, theo làn điệu truyền thống | Lục bát, song thất lục bát, thơ Đường luật | Hơi dài, nghe nhiều mẫu, nắm làn điệu |
| Hát thơ phổ nhạc | Hát theo một bản nhạc nhạc sĩ đã viết cho bài thơ | Những bài đã được phổ nhạc | Biết hát, có nhạc đệm |
| Nói thơ (Nam Bộ) | Kể thơ theo giọng nói có nhịp, có luyến nhưng gần lời nói hơn ngâm | Truyện thơ dài, thơ kể chuyện | Giọng địa phương, nắm cách kể |
Ranh giới giữa các hình thức không tuyệt đối. Có người ngâm gần với hát, có người đọc thơ rất có nhạc. Nhưng nhớ một điểm chính: ngâm thơ không thay lời, không thêm lời, và giai điệu sinh ra từ chính thanh điệu của chữ, nên ngâm sai dấu là nghe ngay thấy lạc.
Các lối ngâm thường được nhắc ở miền Bắc
Ngâm sa mạc. Là lối ngâm phổ biến nhất với thơ lục bát. Giọng ngâm kéo dài, buồn và sâu, hợp với những bài thơ trữ tình, thơ nhớ thương. Tên "sa mạc" vốn là tên một điệu hát cổ, được dùng làm khung cho việc ngâm thơ.
Ngâm bồng mạc. Cũng hay dùng cho lục bát, nhưng sắc thái thường được mô tả là phóng khoáng, thanh thoát hơn sa mạc. Người ngâm lâu năm hay chọn giữa sa mạc và bồng mạc tuỳ tâm trạng bài thơ.
Lẩy Kiều. Là lối ngâm dành riêng cho những câu Truyện Kiều được "lẩy" ra, tức trích ra để ngâm. Lẩy Kiều từng là thú vui phổ biến ở làng quê và trong giới nhà nho: người ta lẩy một đoạn Kiều để bày tỏ tâm trạng mình, như mượn lời thơ để nói chuyện.
Ngâm thơ Đường luật. Với thơ bảy chữ tám câu, người ngâm thường theo lối riêng, giọng chậm, trang trọng, hợp với thơ chữ Hán hoặc thơ Nôm Đường luật. Lối này ít gặp hơn trong các đêm thơ hôm nay vì người nghe ít quen thơ Đường luật.
Giọng ngâm xứ Huế và nói thơ Nam Bộ
Ở xứ Huế và miền Trung, ngâm thơ mang giọng địa phương rất rõ: chậm, trầm, nhiều khoảng lặng, có chút buồn man mác. Nhiều người nghe chỉ cần một câu ngâm là nhận ra giọng Huế. Lối ngâm này hợp với những bài thơ trầm lắng, thơ về sông nước, thơ về trăng, và thường được đệm bằng đàn tranh hoặc đàn nguyệt.
Nam Bộ có lối "nói thơ", rất riêng so với ngâm thơ miền Bắc. Nói thơ gần với lời kể hơn, nhịp nhanh hơn, giọng tự nhiên của người miền Nam, phù hợp để kể những truyện thơ dài. "Nói thơ Vân Tiên", tức kể truyện thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, từng là một sinh hoạt quen thuộc ở nông thôn Nam Bộ: người ta ngồi nghe nói thơ trong những đêm rảnh rỗi, có khi suốt mấy đêm liền mới hết truyện.
"Nói thơ Bạc Liêu" là một lối nói thơ khác của vùng đất phía Nam, giọng có nhiều hơi luyến hơn, có lúc gần với hò. Mỗi vùng có những người nói thơ, ngâm thơ nổi tiếng, nhưng tên tuổi và phong cách cụ thể nên tìm hiểu qua tài liệu của nhà nghiên cứu văn hoá địa phương. Điều đáng nhớ là ba miền ngâm thơ khác nhau vì giọng nói ba miền khác nhau: thanh điệu thay đổi thì giai điệu ngâm cũng thay đổi theo.
Ngâm thơ trong đời sống xưa và nay
Ngày trước, ngâm thơ không phải nghề biểu diễn mà là một phần của đời sống. Nhà nho ngâm thơ khi làm xong một bài, khi xướng hoạ với bạn. Người làng ngâm Kiều khi ru con, khi làm việc nhẹ, khi ngồi chơi đêm trăng. Thơ được nhớ và truyền đi phần lớn qua giọng ngâm, vì không phải ai cũng biết chữ hay có sách.
Khi đài phát thanh ra đời, ngâm thơ có thêm một đời sống mới. Các chương trình thơ trên sóng phát thanh đưa giọng ngâm đến mọi nhà, nhiều thế hệ người nghe thuộc thơ nhờ nghe ngâm trên đài. Nghệ sĩ ngâm thơ trở thành một nghề, có đào tạo bài bản, có những giọng ngâm được cả nước biết tiếng.
Ngày nay, ngâm thơ ít xuất hiện trong đời sống thường ngày hơn, nhưng vẫn sống trong các câu lạc bộ thơ, các đêm thơ, các chương trình văn nghệ dịp lễ. Ngày thơ Việt Nam vào đêm rằm tháng Giêng là một trong những dịp hiếm hoi người trẻ được nghe ngâm thơ trực tiếp, và nhiều người đã bất ngờ vì vẻ đẹp của một lối trình bày tưởng như đã cũ.
Chọn bài để ngâm trong đêm rằm tháng Giêng
Không phải bài thơ nào cũng hợp để ngâm. Thơ lục bát và song thất lục bát là hai thể dễ ngâm nhất, vì nhịp chẵn và vần lưng của chúng vốn gần với giọng ru, giọng hò của người Việt. Thơ tự do, câu dài ngắn bất thường, nhiều chữ đọc liền nhau thì thường hợp đọc diễn cảm hơn ngâm. Trước khi quyết định ngâm, hãy thử đọc to bài thơ: nếu câu thơ tự có nhịp đưa đẩy, đó là bài ngâm được.
Với đêm rằm tháng Giêng, những bài lục bát về trăng, về mùa xuân, về quê nhà là lựa chọn tự nhiên. Một đoạn Kiều tả cảnh xuân, vài câu ca dao đêm trăng, một bài thơ lục bát của người trong câu lạc bộ viết về dòng sông quê đều hợp. Với thơ chữ Hán bốn câu như bài "Nguyên tiêu", người ngâm có kinh nghiệm có thể ngâm phiên âm rồi ngâm bản dịch lục bát, để người nghe thấy cả hai giọng.
Nên chọn bài người nghe đã biết ít nhiều. Ngâm thơ kéo dài âm tiết nên lời khó nghe rõ hơn khi đọc; một bài quen giúp người nghe theo kịp và thưởng thức được phần luyến láy. Nếu ngâm bài mới, hãy đọc thường một lượt trước rồi mới ngâm, hoặc nhờ người dẫn chương trình đọc trước vài câu đầu.
Cuối cùng, chú ý độ dài. Một tiết mục ngâm trong đêm thơ nên dừng trong khoảng ba đến bốn phút, tức chừng tám đến mười hai câu lục bát tuỳ tốc độ. Ngâm dài hơn, người nghe ngoài trời dễ mất tập trung, và chính người ngâm cũng khó giữ hơi đều đến cuối.
Tập ngâm một bài lục bát ngắn: các bước cho người mới
Ngâm thơ cần thời gian và tốt nhất là học từ người ngâm có kinh nghiệm. Nhưng nếu bạn muốn chuẩn bị một tiết mục nhỏ cho đêm thơ gia đình hay câu lạc bộ, có thể bắt đầu như sau:
- Chọn bài ngắn. Bốn đến tám câu lục bát là vừa. Một đoạn Kiều quen hay một bài ca dao là lựa chọn an toàn cho người mới.
- Nghe nhiều bản ngâm. Tìm những bản ngâm lục bát theo lối sa mạc hoặc bồng mạc của nghệ sĩ có uy tín, nghe đi nghe lại để tai quen làn điệu.
- Đọc thuộc và hiểu bài. Không thể ngâm hay một bài mình chưa hiểu. Đọc chậm, nắm ý từng câu, biết chữ nào là chữ quan trọng.
- Tập hơi. Ngâm thơ cần hơi dài. Tập thở sâu bằng bụng, lấy hơi ở cuối mỗi câu thơ chứ không ngắt giữa chừng.
- Ngâm từng câu. Ghi âm từng câu, nghe lại, so với bản mẫu. Chú ý giữ đúng thanh điệu: chữ dấu sắc, dấu hỏi không được ngâm thành dấu khác.
- Tiết chế luyến láy. Người mới hay luyến quá nhiều cho "có vẻ ngâm". Luyến vừa phải, để lời thơ vẫn nghe rõ.
- Tập với nhạc đệm nếu có. Một tiếng sáo hay đàn bầu đệm nhẹ giúp giữ cao độ, nhưng không bắt buộc. Ngâm không đệm cũng có vẻ đẹp riêng.
Khi ngâm trước người nghe, hãy giới thiệu ngắn bài thơ và lối ngâm bạn chọn. Người nghe sẽ nghe chăm chú hơn khi biết mình đang nghe gì.
Những lỗi hay gặp khi ngâm thơ trong đêm thơ
Dù là tiết mục nhỏ, một vài lỗi quen thuộc có thể làm người nghe mất cảm hứng. Để ý trước giúp tiết mục của bạn trọn vẹn hơn:
- Ngâm quá dài, chọn cả bài thơ hai ba chục câu trong khi người nghe ngoài trời chỉ theo được vài phút.
- Luyến láy lấn át lời, người nghe không còn nghe ra chữ, chỉ còn nghe giọng.
- Sai thanh điệu, biến chữ này thành chữ khác, làm câu thơ đổi nghĩa.
- Micro để quá gần, giọng ngâm vốn vang sẽ bị dội, rè; nên thử âm thanh trước.
- Nhạc đệm to hơn giọng ngâm, hoặc người đệm và người ngâm chưa tập với nhau.
- Gán nhầm lối ngâm, gọi bừa là sa mạc hay bồng mạc khi chưa chắc; nếu không chắc, chỉ cần nói "ngâm theo lối truyền thống".
Nếu câu lạc bộ có người ngâm lâu năm, hãy nhờ họ nghe thử và góp ý trước đêm thơ. Ngâm thơ là nghệ thuật truyền miệng, người đi trước chỉ một lần thường hơn tự mày mò cả tháng.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm thơ khác hát thơ thế nào?
Ngâm thơ không theo một bản nhạc viết sẵn mà dựa vào thanh điệu của lời thơ, kéo dài và luyến láy theo làn điệu truyền thống. Hát thơ là hát một bài thơ đã được nhạc sĩ phổ nhạc, có giai điệu cố định. Lời thơ khi ngâm được giữ nguyên, không lặp hay thêm.
Ngâm sa mạc và bồng mạc khác nhau ở đâu?
Cả hai đều hay dùng cho thơ lục bát. Sa mạc thường được mô tả là buồn, sâu, kéo dài; bồng mạc thường thanh thoát, phóng khoáng hơn. Cách cảm nhận cụ thể nên nghe trực tiếp các bản ngâm của nghệ sĩ có kinh nghiệm để phân biệt.
Lẩy Kiều là gì?
Lẩy Kiều là lấy một đoạn Truyện Kiều ra để ngâm, thường chọn đoạn hợp với tâm trạng hay hoàn cảnh của người ngâm. Đây từng là thú vui phổ biến ở làng quê Bắc Bộ, cho thấy Truyện Kiều đã đi sâu vào đời sống người Việt như thế nào.
Nói thơ Vân Tiên là gì?
Nói thơ Vân Tiên là lối kể truyện thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu bằng giọng nói có nhịp, có luyến, theo phong cách Nam Bộ. Lối này gần với lời kể hơn ngâm, từng là sinh hoạt văn hoá quen thuộc trong những đêm ở nông thôn miền Nam.
Người không có giọng tốt có ngâm thơ được không?
Có thể tập được ở mức cơ bản nếu chọn bài ngắn, ngâm vừa sức, giữ đúng thanh điệu và tiết chế luyến láy. Ngâm thơ cần hiểu bài và cảm xúc thật hơn là giọng thật vang. Một giọng ngâm mộc mạc, chân thành vẫn chạm người nghe.
Nên đệm nhạc cụ gì khi ngâm thơ?
Đàn bầu, sáo trúc, đàn tranh, đàn nguyệt là những nhạc cụ hay dùng để đệm ngâm thơ. Nhạc đệm nên nhẹ, đi theo giọng ngâm, không lấn át. Nếu không có người đệm, ngâm không nhạc vẫn trọn vẹn.