Thơ xuân hiện đại Việt Nam là dòng thơ viết về mùa xuân từ phong trào Thơ mới những năm 1930 đến nay, nơi mùa xuân không còn chỉ là cảnh vật mà trở thành tuổi trẻ, tình yêu, ký ức làng quê và ước nguyện sống có ích. Những bài quen thuộc nhất đều đã đi vào sách giáo khoa: "Mùa xuân chín", "Vội vàng", "Ông đồ", "Mùa xuân nho nhỏ", cùng những bài thơ xuân làng quê của Nguyễn Bính.
Nhiều bài trong dòng thơ này còn bản quyền. Vì vậy bài viết chỉ trích ngắn những câu của tác giả đã qua thời hạn bảo hộ hoặc những câu đã thành phổ biến, phần còn lại tóm ý và khuyên bạn đọc trọn trong sách in. Mục tiêu là giúp bạn thấy mùa xuân đã thay đổi thế nào trong thơ Việt hiện đại, để chọn đọc đúng tinh thần một đêm rằm Giêng.
Thơ mới và mùa xuân của tuổi trẻ
Phong trào Thơ mới đưa vào thơ Việt một con người cá nhân muốn nói thẳng cảm xúc của mình. Mùa xuân vì thế đổi nghĩa: không còn là một nhịp của bốn mùa như trong thơ nhà nho, mà là tuổi trẻ, là tình yêu, là thời gian quý giá đang trôi đi trước mắt. Nhà thơ không ngắm xuân từ xa mà muốn ôm trọn lấy nó.
Bài "Vội vàng" của Xuân Diệu là ví dụ rõ nhất. Bài thơ mở bằng ước muốn tắt nắng, buộc gió để giữ cho màu đừng nhạt, hương đừng bay; giữa bài là một bức tranh mùa xuân tràn trề như một bữa tiệc của trần gian; cuối bài là thôi thúc sống vội, yêu vội, tận hưởng tuổi trẻ. Bài thơ còn bản quyền nên không chép ở đây, bạn nên đọc trọn trong sách giáo khoa Ngữ văn hoặc tuyển tập thơ Xuân Diệu.
Điểm mới của "Vội vàng" là nỗi sợ thời gian. Thơ xuân cổ cũng nói về thời gian trôi, nhưng thường bằng giọng chấp nhận; Xuân Diệu thì cuống quýt, như muốn níu lại từng giây. Đọc bài này vào đêm rằm đầu năm, khi một năm mới vừa bắt đầu, bạn sẽ thấy nó vừa tươi vừa day dứt.
Mùa xuân làng quê: Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính và chợ Tết
Mùa xuân chín. Hàn Mặc Tử mở bài "Mùa xuân chín" bằng hai câu "Trong làn nắng ửng khói mơ tan, Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng". Cảnh xuân làng quê hiện lên trong nắng ửng, khói mờ, mái tranh, có tiếng hát của người con gái, và khép lại bằng một nỗi nhớ mơ hồ. Chữ "chín" trong tên bài gợi một mùa xuân đã đến độ đầy đặn nhất, như trái chín.
Mưa xuân. Nguyễn Bính viết bài "Mưa xuân" với hai câu mở "Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay, Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy". Mưa bụi, hoa xoan, hội chèo làng bên, cô gái quay tơ dệt cửi: đó là mùa xuân của làng Bắc Bộ, nhẹ nhàng mà đầy chờ đợi. Thơ Nguyễn Bính gần ca dao, dễ thuộc, hợp với những đêm thơ có người lớn tuổi.
Chợ Tết. Bài "Chợ Tết" của Đoàn Văn Cừ tả một phiên chợ quê ngày giáp Tết bằng rất nhiều chi tiết sống động: dải mây trắng đỏ dần trên núi, người các thôn đổ về, người bán người mua, cụ già, trẻ con, màu sắc rực rỡ như một bức tranh dân gian. Bài còn bản quyền, nên đọc trọn trong tuyển tập; ở đây chỉ nhắc như một ví dụ của thơ xuân tả thực.
Điểm chung của mùa xuân làng quê. Các bài này vẽ mùa xuân bằng chất liệu rất gần: mái tranh, hoa xoan, giàn trầu, phiên chợ. Đọc lại hôm nay, khi nhiều làng đã khác, chúng còn là ký ức về một nông thôn Bắc Bộ của thế kỷ trước.
Ông đồ: mùa xuân và nỗi tiếc cảnh cũ
Bài "Ông đồ" của Vũ Đình Liên là bài thơ xuân buồn nổi tiếng nhất của thơ Việt hiện đại. Bài thơ dựng hai cảnh Tết cách nhau một thời gian: cảnh trước, mỗi năm hoa đào nở lại thấy ông đồ ngồi bên phố đông, người thuê viết tấm tắc khen chữ đẹp; cảnh sau, người thuê viết vắng dần, giấy đỏ phai, mực đọng, ông đồ vẫn ngồi đấy mà không ai hay. Bài thơ khép lại bằng câu hỏi những người muôn năm cũ giờ ở đâu.
Bài thơ ra đời khi chữ Hán đã lùi dần khỏi đời sống, nghề viết chữ thuê ngày Tết mai một. Nó không chỉ nói về một ông đồ, mà nói về cả một nếp văn hoá đang tàn, và nỗi tiếc của người chứng kiến. Bài còn bản quyền, nên ở đây chỉ tóm ý; bạn nên đọc nguyên văn trong sách giáo khoa.
Điều thú vị là mấy chục năm sau, phố ông đồ ngày Tết lại đông người, nhiều bạn trẻ xin chữ, nhiều nơi tổ chức hội chữ đầu xuân. Đọc "Ông đồ" hôm nay, ta thấy một nếp xưa có thể phai nhạt rồi hồi sinh theo cách khác. Chuyện xin chữ và khai bút đầu năm là một đề tài riêng; ở đây chỉ nhắc để thấy bài thơ vẫn sống cùng đời sống.
Mùa xuân nho nhỏ: ước nguyện sống có ích
Bài "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải viết năm 1980, khi tác giả đang bệnh nặng, không lâu trước khi ông mất. Bài thơ bắt đầu bằng cảnh xuân thiên nhiên xứ Huế với dòng sông xanh, bông hoa tím, tiếng chim; rồi mở ra mùa xuân của đất nước; và kết bằng ước nguyện của người viết: được làm một con chim, một cành hoa, một nốt trầm trong bản hoà ca, lặng lẽ góp một mùa xuân nho nhỏ cho đời.
Đây là một mùa xuân rất khác với "Vội vàng". Xuân Diệu muốn giữ mùa xuân cho mình; Thanh Hải muốn hiến mùa xuân của mình cho người khác. Hai bài thơ đặt cạnh nhau cho thấy hai thái độ sống trước thời gian: tận hưởng và dâng hiến. Cả hai đều chính đáng, và một đêm thơ có thể đọc cả hai để người nghe tự cảm.
Bài thơ còn bản quyền và đã được phổ nhạc, nên quen thuộc với nhiều thế hệ. Bạn nên đọc nguyên văn trong sách giáo khoa Ngữ văn hoặc tuyển tập thơ Thanh Hải, chú ý cách nhịp thơ năm chữ nhẹ nhàng như lời hát.
Thơ xuân trên báo Tết và trong đời sống hôm nay
Ở Việt Nam có một nếp riêng: các tờ báo, tạp chí ra số Tết, số Xuân, và gần như số nào cũng có trang thơ xuân. Truyền thống báo Xuân có từ đầu thế kỷ hai mươi và đến nay vẫn được giữ. Nhiều bài thơ xuân hay ra mắt lần đầu trên những trang báo Tết ấy, nhiều người làm thơ cũng chọn dịp đầu năm để gửi bài.
Ngày nay, thơ xuân còn có mặt trên mạng xã hội, trong thiệp chúc Tết, trên các bức thư pháp treo nhà. Mặt trái là rất nhiều câu thơ được chia sẻ mà không ghi tác giả, hoặc bị gán nhầm tên một nhà thơ nổi tiếng. Khi dùng một câu thơ xuân, bạn nên kiểm lại trong sách in hoặc tuyển tập có uy tín, và ghi đúng tên người viết.
Với người làm thơ không chuyên, mùa xuân vẫn là đề tài được viết nhiều nhất. Viết về xuân dễ rơi vào sáo: én liệng, mai vàng, đào thắm, lộc biếc. Đọc kỹ những bài thơ xuân hiện đại hay nhất, bạn sẽ thấy chúng thành công vì tìm được một chi tiết riêng, như mưa xuân với hoa xoan, ông đồ với giấy đỏ phai, một nốt trầm trong bản hoà ca, chứ không vì chồng chất hình ảnh quen.
Đọc thơ xuân hiện đại cùng người trẻ: những câu hỏi gợi mở
Nhiều học sinh biết những bài thơ xuân này như bài phải học thuộc, phải phân tích. Đêm rằm ở nhà là dịp đọc lại chúng theo cách khác, không áp lực đúng sai. Vài câu hỏi dưới đây giúp cuộc trò chuyện tự nhiên hơn:
- Với "Vội vàng": nếu được giữ lại một khoảnh khắc của mùa xuân năm nay, bạn sẽ giữ khoảnh khắc nào, và vì sao?
- Với "Ông đồ": trong nhà mình có nếp xưa nào từng phai đi rồi lại được làm lại không, ví dụ gói bánh chưng, xin chữ, đi chợ hoa?
- Với "Mưa xuân": ông bà, cha mẹ có nhớ một mùa xuân ở quê với mưa bụi, hoa xoan, hội làng như trong bài không?
- Với "Mùa xuân chín": câu thơ nào trong bài cho bạn thấy được màu sắc, câu nào cho bạn nghe được âm thanh?
- Với "Mùa xuân nho nhỏ": nếu được làm "một mùa xuân nho nhỏ" cho người khác trong năm nay, bạn muốn làm điều gì?
- Chung cho mọi bài: đọc xong, bạn nhớ nhất hình ảnh nào, không cần giải thích vì sao.
Mục đích của những câu hỏi này không phải để rút ra bài học hay chấm ai hiểu hơn ai, mà để mỗi người nói ra cảm nhận của mình. Khi người lớn cũng trả lời, câu chuyện giữa các thế hệ thường mở ra những ký ức mà ngày thường ít có dịp kể.
Chọn bài thơ xuân hiện đại cho đêm thơ rằm Giêng
Bảng dưới gợi ý cách chọn bài theo không khí buổi đọc. Với bài còn bản quyền, đọc từ sách in hợp pháp, giới thiệu đủ tên tác giả, không in lại để phát tràn lan.
| Không khí muốn có | Bài gợi ý | Hợp người nghe | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tươi, rộn ràng | "Vội vàng" của Xuân Diệu | Học sinh, sinh viên | Đọc nhanh dần ở đoạn giữa, chậm lại ở đoạn cuối |
| Êm, gần gũi | "Mưa xuân" của Nguyễn Bính | Người lớn tuổi, gia đình | Có thể ngâm theo điệu sa mạc |
| Mơ màng | "Mùa xuân chín" của Hàn Mặc Tử | Câu lạc bộ thơ | Để khoảng lặng giữa các khổ |
| Hoài niệm | "Ông đồ" của Vũ Đình Liên | Mọi lứa tuổi | Kể ngắn về nghề viết chữ thuê trước khi đọc |
| Ấm áp, hướng thiện | "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải | Trường học, xóm phố | Có thể mời cả nhóm đọc khổ cuối |
Một chương trình cân đối nên có cả bài vui lẫn bài trầm, cả thơ làng quê lẫn thơ đô thị. Nếu có thời gian, xen một hai bài thơ xuân của chính người địa phương, vì thơ viết về nơi mình sống luôn chạm người nghe nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ xuân hiện đại nổi tiếng nhất là bài nào?
Khó chọn một bài, nhưng những bài được nhiều thế hệ biết đến qua sách giáo khoa gồm "Vội vàng" của Xuân Diệu, "Ông đồ" của Vũ Đình Liên, "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải, "Mùa xuân chín" của Hàn Mặc Tử và "Mưa xuân" của Nguyễn Bính.
Bài Ông đồ có phải thơ Tết không?
Bài thơ dựng cảnh ông đồ viết chữ thuê ngày Tết khi hoa đào nở, nên gắn chặt với không khí Tết. Nhưng chủ đề sâu hơn là nỗi tiếc một nếp văn hoá đang mai một. Vì thế bài thường được đọc dịp Tết và cả những dịp nói về văn hoá truyền thống.
Mùa xuân nho nhỏ được viết trong hoàn cảnh nào?
Bài thơ được Thanh Hải viết năm 1980, khi ông đang bệnh nặng, không lâu trước khi mất. Hoàn cảnh ấy khiến ước nguyện được làm một mùa xuân nho nhỏ, lặng lẽ góp cho đời trong bài thơ càng thêm xúc động.
Đọc thơ còn bản quyền trong đêm thơ có cần xin phép không?
Đọc trong một buổi sinh hoạt văn hoá nhỏ, có giới thiệu tên tác giả, thường được coi là giới thiệu tác phẩm. Nếu buổi đọc có bán vé, ghi hình phát lại hoặc in thơ thành ấn phẩm, nên liên hệ người giữ quyền tác giả để xin phép.
Vì sao thơ xuân trên mạng hay bị gán nhầm tác giả?
Nhiều câu thơ được chia sẻ qua nhiều lượt mà không ghi nguồn, người sau tự thêm tên một nhà thơ nổi tiếng cho có trọng lượng. Trước khi dùng, bạn nên tìm câu thơ trong sách in hoặc tuyển tập có uy tín, nếu không tìm thấy thì ghi là chưa rõ tác giả.
Thơ xuân Thơ mới khác thơ xuân trung đại ở đâu?
Thơ xuân trung đại thường nhìn mùa xuân như một nhịp của trời đất và đời sống thanh nhàn. Thơ mới biến mùa xuân thành tuổi trẻ, tình yêu và cảm xúc cá nhân, nói thẳng nỗi khát khao và nỗi sợ thời gian trôi. Giọng thơ cũng tự do và giàu cảm xúc hơn.