Một mâm cúng rằm tháng Giêng theo tập quán phổ biến gồm năm phần: hương đèn và nước sạch, hoa tươi, đĩa quả, món ngọt (xôi, chè hoặc bánh trôi) và phần cỗ chính là mâm chay hay mâm mặn. Ba phần đầu gần như nhà nào cũng có; món ngọt có ở phần lớn các nhà; phần cỗ chính thì tuỳ nếp nhà, tuỳ miền và tuỳ sức. Một nhà chỉ đặt hương, nước, hoa và quả vẫn là một lễ rằm trọn vẹn theo quan niệm của rất nhiều gia đình.
Bài này đi lần lượt từng phần: vì sao có mặt, chọn thế nào, phần nào có thể bớt khi bận. Kèm theo là bảng ba cỡ mâm, danh sách đi chợ và lịch chuẩn bị từ ngày 12 tháng Giêng. Bài không đưa văn khấn — phần lời khấn nhà bạn nên đọc theo bản mà gia đình hay địa phương vẫn dùng.
Mâm rằm Giêng khác mâm rằm hằng tháng ở chỗ nào
Về hình thức, mâm rằm tháng Giêng không có món "bắt buộc" nào mà các rằm khác không có. Khác biệt nằm ở mức độ. Rằm tháng Giêng là rằm đầu tiên của năm âm lịch, rơi đúng lúc không khí Tết còn chưa tan, nên nhiều nhà làm mâm to hơn rằm thường: thêm một đĩa xôi, một bát chè, một bình hoa mới thay cho bình hoa Tết đã tàn. Nhà nào ngày thường chỉ thắp hương với đĩa quả thì rằm này hay nấu thêm cỗ.
Thứ hai là thời điểm. Mâm rằm Giêng thường được chuẩn bị khi tủ lạnh vẫn còn đồ Tết: giò, bánh chưng, mứt, hành muối. Một mâm hợp lý biết tận dụng những thứ ấy thay vì đi chợ lại từ đầu. Đây cũng là dịp nhiều gia đình đổi mâm ngũ quả Tết, dọn bớt cành đào hay chậu quất đã rụng lá, lau lại bàn thờ trước khi bước vào nhịp sống thường ngày.
Thứ ba là chuyện đi chùa. Câu "Lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng" khiến nhiều nhà vừa cúng ở nhà vừa lên chùa trong cùng một ngày, nên mâm ở nhà thường được làm sớm, gọn, để còn thời gian. Hiểu ba khác biệt này thì bạn biết nên đầu tư vào đâu: hoa và quả mới cho bàn thờ, một món ngọt, còn cỗ chính làm vừa sức.
Năm phần của một mâm rằm Giêng và vai trò từng phần
Hương, đèn và nước sạch. Đây là phần cốt lõi nhất. Một chén nước trong thay mới, đôi đèn hoặc đôi nến, vài nén hương là đủ để thành lễ theo quan niệm của nhiều gia đình. Nhiều nhà miền Bắc đặt thêm chén rượu trắng nhỏ; nhiều nhà miền Nam đặt ly nước và bình trà.
Hoa tươi. Hoa ngày rằm Giêng thường là hoa vàng, hoa trắng hoặc hoa có màu tươi của mùa xuân: cúc, huệ, lay ơn, hồng, sen nếu có. Hoa thay mới cho bình hoa Tết là một việc nhỏ nhưng làm bàn thờ khác hẳn.
Đĩa quả. Sau Tết, nhiều nhà bày lại một đĩa quả mới, có khi vẫn giữ bố cục mâm ngũ quả, có khi chỉ một nải chuối và vài quả bưởi, quýt. Quả chọn còn tươi, không dập, rửa sạch và lau khô.
Món ngọt. Xôi (thường là xôi gấc hoặc xôi đỗ), chè, bánh trôi hay chè trôi nước. Món ngọt gắn với ý mong một năm êm ấm, tròn đầy theo cách hiểu dân gian. Nhà làm cỗ chính rồi thì món ngọt có thể chỉ là một đĩa xôi nhỏ.
Phần cỗ chính. Mâm chay hoặc mâm mặn. Mâm mặn kiểu Bắc thường có gà luộc, giò, canh, món xào, món nem; mâm chay có các món đậu, nấm, rau. Đây là phần tuỳ biến nhiều nhất, và cũng là phần có thể bỏ khi nhà bận.
Phần tuỳ nếp nhà. Trầu cau, đĩa muối gạo, vàng mã, bánh kẹo. Có nhà không bao giờ thiếu trầu cau, có nhà không đốt vàng mã từ lâu. Phần này nên theo nếp gia đình và quy định nơi ở, không có chuẩn chung.
Thứ tự ưu tiên khi thiếu thời gian. Nếu phải cắt, cắt từ dưới lên: phần tuỳ nếp nhà trước, rồi đến cỗ chính, rồi món ngọt. Hoa, quả, nước sạch và hương đèn là phần giữ lại sau cùng. Cách sắp thứ tự này khớp với điều mà nhiều người lớn tuổi vẫn dặn: bàn thờ sạch, nước trong, hoa tươi là đủ lòng.
Ba cỡ mâm cho ba hoàn cảnh
Bảng dưới không phải quy chuẩn, chỉ là cách chia để bạn biết mình đang ở mức nào và có thể thêm bớt gì. Cả ba cỡ đều được nhiều gia đình coi là trọn lễ.
| Cỡ mâm | Gồm những gì | Hợp với ai | Thời gian chuẩn bị (ước lượng) |
|---|---|---|---|
| Tối giản | Hương, nến, chén nước, một bình hoa, một đĩa quả | Người ở trọ, đi làm xa, nhà vừa có việc bận | Dưới một giờ, kể cả đi mua |
| Vừa | Như trên, thêm xôi hoặc chè và một hai món chay/mặn đơn giản | Gia đình nhỏ ở thành phố | Một buổi sáng hoặc buổi chiều |
| Đầy đủ | Như trên, thêm mâm cỗ bốn đến tám món, trầu cau, rượu, có thể có mâm riêng cúng thần linh | Nhà đông người, nhà giữ nếp làm cỗ rằm Giêng | Từ hôm trước đến sáng hôm cúng |
Nếu cả nhà chưa thống nhất cỡ nào, hãy bắt đầu bằng phần không ai phản đối: hoa, quả, nước sạch, hương đèn. Cỗ chính là phần dễ gây mệt, cũng là phần dễ gây tranh cãi nhất giữa các thế hệ, nên bàn trước một hai ngày sẽ đỡ hơn bàn vào sáng hôm cúng.
Danh sách đi chợ cho mâm cỡ vừa
Danh sách dưới là cho một gia đình bốn đến sáu người, mâm cỡ vừa, có một món ngọt và vài món ăn. Gạch bớt những thứ trong nhà còn từ Tết.
- Hoa: một bó cúc hoặc huệ, hoặc vài cành hồng; mua sáng hôm trước để hoa kịp nở.
- Quả: chuối xanh già, bưởi hoặc quýt, thêm một hai loại quả có màu đỏ hoặc vàng cho đĩa quả có sắc.
- Gạo nếp và đỗ xanh hoặc gấc cho xôi; nếu nấu chè trôi nước thì thêm bột nếp, đường, gừng.
- Phần mặn (nếu làm): một con gà hoặc một phần thịt, ít giò, rau củ cho món xào và canh.
- Phần chay (nếu làm): đậu phụ, nấm, rau xanh, miến.
- Hương, nến hoặc dầu đèn; kiểm lại hộp diêm, bật lửa.
- Trầu cau, rượu trắng nhỏ nếu nhà có nếp đặt.
- Khay, đĩa sạch để riêng cho việc cúng nếu nhà có bộ đồ riêng.
Một mẹo nhỏ: đi chợ hoa vào ngày 12 hoặc 13 tháng Giêng thường đỡ chen hơn sáng ngày rằm, khi chợ gần đền chùa và chợ hoa thành phố rất đông.
Lịch chuẩn bị từ ngày 12 đến sáng rằm
Lịch dưới cho mâm cỡ vừa hoặc đầy đủ. Mâm tối giản thì gộp tất cả vào một buổi.
- Ngày 12–13 tháng Giêng: dọn và lau bàn thờ, thay nước bình hoa, gỡ những thứ trang trí Tết đã cũ; thống nhất trong nhà cỡ mâm và giờ cúng.
- Ngày 13: đi chợ những thứ để được lâu: gạo nếp, đỗ, đồ khô, hương nến, hoa nụ.
- Ngày 14 (tối): ngâm gạo nếp, sơ chế rau củ, làm sẵn nước dùng nếu nấu canh; nhà cúng tối 14 thì bày mâm luôn từ chiều.
- Sáng ngày 15: đồ xôi, luộc gà hoặc nấu món chay, bày quả và hoa lên bàn thờ trước, sau cùng đặt mâm cỗ nóng.
- Khi cúng: thắp hương, đọc lời khấn theo bản của gia đình, đợi hương tàn khoảng hai phần ba rồi hạ lễ.
- Sau lễ: tắt nến, kiểm lại bát hương còn tàn đỏ không, cất đồ ăn vào tủ lạnh nếu chưa dùng ngay.
Nhiều nhà cúng từ tối 14 hoặc cúng sớm hơn một hai ngày vì bận; theo quan niệm của phần đông gia đình, cúng trong khoảng trước rằm vẫn được coi là trọn lễ.
Những chỗ hay làm hỏng mâm rằm Giêng
Làm quá sức rồi bỏ dở. Mua cho mâm đầy đủ nhưng sáng hôm đó bận việc, cuối cùng đồ để hỏng trong tủ. Ước lượng thời gian thật của nhà mình rồi chọn cỡ mâm.
Quên phần nhỏ mà quan trọng. Nước trong chén từ hôm Tết chưa thay, bình hoa nước đục, bát hương đầy chân hương. Những thứ này người lớn tuổi để ý trước cả mâm cỗ.
Đặt hoa, giấy, vàng mã sát ngọn nến. Đây là nguyên nhân cháy bàn thờ thường gặp nhất. Hoa khô, giấy kim tiền, túi ni lông phải cách xa lửa.
Để mâm cỗ mặn quá lâu. Gà, giò, đồ xào để ở nhiệt độ phòng nhiều giờ dễ ôi, nhất là ở miền Nam. Cúng xong nên hạ, ăn hoặc cất ngay.
Chép bài khấn trên mạng mà không hỏi người trong nhà. Văn khấn cổ truyền có nhiều bản. Nhà bạn có thể đã có cách khấn riêng; hỏi ông bà, bố mẹ trước vẫn hơn.
Giữ an toàn lửa và chọn đồ thờ cho bền
Ngày rằm tháng Giêng, nhà vừa thắp hương ở bàn thờ trong nhà, có khi thêm bàn cúng ngoài sân, lại thêm nhiều người đi chùa vắng nhà. Thói quen đơn giản nhất là không để nến, đèn dầu cháy khi nhà không có ai, và đặt đèn thờ trên đế chắc, cách xa rèm, hoa khô. Nhà dùng đèn điện thờ thì kiểm lại dây và ổ cắm sau một mùa Tết bật liên tục.
Bát hương sau Tết thường đầy chân hương. Nhiều nhà rút bớt chân hương vào dịp cuối năm; nếu nhà bạn chưa làm, hãy hỏi người lớn trong nhà về cách làm theo nếp gia đình trước khi tự rút. Chân nến, đĩa đèn bám sáp cũng nên cạo sạch để lần sau nến đứng vững.
Nếu năm nay bạn định thay đôi đèn, bộ chén nước hay bình hoa cho bàn thờ, nên chọn đồ có đế nặng, men không bong, miệng bình rộng vừa đủ để thay nước dễ. Bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng về chất liệu và kích thước trên Vật Phẩm Phong Thủy trước khi chọn, rồi đo lại mặt bàn thờ nhà mình cho vừa.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cúng rằm tháng Giêng có bắt buộc phải có gà không?
Không. Gà luộc là món quen của mâm mặn miền Bắc, nhưng rất nhiều nhà cúng rằm Giêng bằng mâm chay hoặc chỉ hoa quả, xôi chè. Theo quan niệm phổ biến, lòng thành và sự sạch sẽ quan trọng hơn món cụ thể. Nhà bạn có nếp riêng thì theo nếp đó.
Có thể dùng lại mâm ngũ quả ngày Tết để cúng rằm không?
Nếu quả còn tươi, không dập, không mốc thì nhiều nhà vẫn giữ. Nhưng sau hơn hai tuần, phần lớn quả đã héo hoặc chín quá, nên đa số gia đình thay đĩa quả mới cho rằm Giêng, còn quả Tết thì hạ xuống ăn dần hoặc làm mứt, nước ép.
Mâm rằm Giêng nên đặt bao nhiêu món mặn?
Không có số cố định. Mâm cỗ miền Bắc thường có từ bốn đến tám món, nhiều nhà chọn số chẵn theo nếp riêng, nhưng cũng có sách và nhiều gia đình không câu nệ chẵn lẻ. Quan trọng là món sạch, nóng, vừa đủ cho cả nhà ăn sau lễ.
Nhà nhỏ không có bàn thờ riêng thì đặt mâm ở đâu?
Nhiều gia đình ở trọ hay chung cư dùng một kệ cao, sạch hoặc một bàn nhỏ kê sát tường, đặt bát hương hoặc chỉ một lọ hoa, chén nước và đĩa quả. Điều nhiều người lưu ý là chỗ đặt sạch sẽ, không ngay dưới chỗ phơi đồ, và an toàn khi thắp nến.
Có cần mua vàng mã cho rằm tháng Giêng không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình, nhiều nhà chùa khuyên hạn chế hoặc không đốt vàng mã vì lãng phí và dễ cháy. Nhà bạn có nếp đốt thì nên đốt ít, ở chỗ an toàn có lò hoặc chậu riêng, và tuân quy định của khu dân cư hay toà nhà.
Mâm rằm Giêng có cần trầu cau không?
Trầu cau là lễ vật quen ở nhiều nhà miền Bắc và miền Trung, gắn với tục "miếng trầu là đầu câu chuyện". Ở nhiều nhà miền Nam và nhà trẻ ở thành phố, trầu cau ít xuất hiện hơn. Nhà bạn có tục này thì giữ, không có thì không cần thêm.