Trong nhiều cộng đồng người Hoa, đêm Nguyên tiêu là đêm múa rồng và múa lân nhiều nhất năm. Rồng tượng trưng cho mưa thuận và sức sống của mùa xuân, lân và sư tử tượng trưng cho điềm lành, nên đầu năm người ta rước chúng đi khắp phố để chúc nhau. Ở Việt Nam, đêm rằm Giêng ở Chợ Lớn, Hội An và nhiều thị xã có người Hoa sinh sống vẫn rộn tiếng trống lân.
Bài này giải thích vì sao rồng và lân gắn với Nguyên tiêu, phân biệt các kiểu rồng và lân thường thấy trong đêm rằm, cách đọc một màn múa và cách xem cho an toàn. Bài không bàn chuyện thuê lân cho cửa hàng hay lân khai trương — đó là một tục khác, gắn với buôn bán đầu năm.
Vì sao rồng và lân xuống phố vào đêm rằm
Trong văn hoá Trung Hoa, rồng là vật thiêng gắn với nước và mưa. Xã hội nông nghiệp cần mưa đúng mùa, nên từ rất sớm đã có những nghi lễ dùng hình rồng để cầu mưa. Đầu năm, trước mùa cày cấy, múa rồng vừa là lời cầu cho năm mới mưa thuận gió hoà, vừa là cuộc vui chung của cả làng. Khi Nguyên tiêu trở thành đêm hội đèn lớn, rồng được thắp đèn bên trong và rước đi trong đêm, thành hình ảnh "rồng đèn" quen thuộc.
Lân và sư tử đi vào hội xuân theo một con đường khác. Sư tử vốn không có ở Trung Hoa cổ, hình ảnh của nó đến qua con đường giao thương và Phật giáo, rồi được dân gian biến thành con vật canh giữ, xua điều xấu, mang điềm lành. Lân múa trước cửa nhà, trước miếu đầu năm mang ý chúc an lành cho gia chủ và cộng đồng.
Cả hai cùng có mặt trong đêm rằm vì đây là đêm cuối của mùa Tết, đêm người ta muốn vui nhất và đông nhất. Một đêm hội không có tiếng trống lân, không có rồng đèn uốn lượn qua phố thì với nhiều người lớn tuổi người Hoa, chưa phải là Nguyên tiêu trọn vẹn.
Các kiểu rồng và lân hay gặp trong đêm rằm
Tên gọi dưới đây là cách gọi phổ biến; mỗi đội, mỗi vùng có thể gọi khác.
| Kiểu | Hình dáng | Cách múa | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Rồng đèn | Thân rồng dài nhiều khúc, mỗi khúc có khung tre hoặc nhôm, bên trong gắn đèn | Nhiều người cầm sào nâng thân rồng, một người cầm quả cầu dẫn đầu, rồng uốn theo quả cầu | Đêm rằm ở các phố người Hoa, sân hội quán rộng |
| Rồng vải ban ngày | Thân vải màu, vảy kim tuyến, không có đèn | Múa ngoài trời ban ngày, tạo hình xoắn ốc, cuộn tròn, sóng nước | Lễ rước, sân vận động, lễ hội lớn |
| Lân Quảng Đông (nam sư) | Đầu to, có sừng, mắt chớp được, thân là tấm vải dài | Hai người: một người cầm đầu, một người làm thân; động tác ngủ, thức, dò, vồ | Phổ biến nhất ở Nam Bộ, Chợ Lớn |
| Sư tử phương Bắc (bắc sư) | Lông xù phủ kín người, trông giống con sư tử hơn | Hai người, động tác lăn, nhảy, múa đôi, nghịch quả cầu | Ít gặp hơn ở Việt Nam, có trong một số đội biểu diễn |
| Lân Việt | Đầu lân tròn, mặt hiền, thường đi cùng ông Địa | Múa vui, nhịp nhanh, gắn với Trung thu và hội làng | Phổ biến ở miền Bắc, miền Trung; ít khi là trọng tâm đêm Nguyên tiêu người Hoa |
Trong lân Quảng Đông, người trong nghề còn phân biệt các phong cách như Phật Sơn và Hạc Sơn, khác nhau ở hình dáng đầu và lối di chuyển. Người xem không cần thuộc các tên gọi này; chỉ cần để ý đầu lân có to và nặng không, động tác mạnh hay mềm là đã thấy hai đội lân khác nhau thế nào.
Đọc một màn múa rồng trong đêm
Quả cầu dẫn đường. Người cầm quả cầu, thường gọi là ngọc hay long châu, đi trước đầu rồng. Cả màn múa xoay quanh chuyện rồng đuổi theo viên ngọc: ngọc vọt lên thì đầu rồng ngẩng, ngọc lượn xuống thì thân rồng cuộn theo. Muốn hiểu màn múa, bạn chỉ cần dõi theo quả cầu.
Thân rồng là cả một đội. Mỗi khúc rồng có một người nâng. Một con rồng dài cần hàng chục người di chuyển đồng bộ, chỉ một người lệch nhịp là thân rồng gãy hình. Vì vậy, đội múa rồng thường tập cả tháng trước Tết, và người xem trong nghề hay khen "rồng liền" hơn là khen động tác nào riêng lẻ.
Các hình quen thuộc. Rồng cuộn tròn như đang ngủ, rồng vươn lên như uống nước, rồng lượn sóng, rồng thắt nút rồi gỡ ra. Mỗi đội có bài riêng, nhưng các hình này lặp lại ở nhiều nơi, đủ để bạn nhận ra khi xem.
Rồng đèn trong bóng tối. Ban đêm, người ta thường tắt bớt đèn quanh sân để rồng sáng nổi lên. Có đội dùng sơn phản quang hoặc dải đèn nhỏ để thân rồng phát sáng khi được rọi đèn. Đứng ở chỗ hơi cao một chút, bạn sẽ thấy rõ đường lượn của cả thân rồng.
Nhịp trống, chiêng, chập chả: phần nghe của đêm hội
Múa rồng và múa lân không thể tách khỏi bộ gõ: trống lớn, chiêng và đôi chập chả bằng đồng. Người đánh trống là người dẫn nhịp cho cả đội; lân ngủ thì trống gõ nhẹ, lân thức thì trống dồn, lân vồ thì trống đánh mạnh, chập chả đổ theo. Người xem quen tai có thể nhắm mắt nghe trống mà đoán được lân đang làm gì.
Mỗi đội có những bài trống riêng, truyền từ thầy sang trò. Ở các hội quán người Hoa, tiếng trống đêm rằm thường bắt đầu từ chạng vạng và kéo đến khuya, các đội lần lượt vào sân chúc. Âm lượng lớn là đặc trưng của đêm hội, nhưng nếu đi cùng trẻ sơ sinh hoặc người lớn tuổi nhạy cảm với tiếng ồn, bạn nên đứng xa trống hoặc chuẩn bị nút bịt tai.
Một điều ít người để ý: đội trống thường đứng yên một chỗ, còn lân và rồng di chuyển. Người đánh trống phải nhìn theo lân để đổi nhịp, nên giữa họ có những ký hiệu ngầm. Nếu được đứng gần đội trống, bạn sẽ thấy đó là một màn phối hợp tinh tế chẳng kém gì phần múa.
Một số nghi thức đi kèm mà người xem hay thắc mắc
Quanh múa rồng, múa lân đầu năm có vài nghi thức bạn có thể gặp trong đêm rằm:
- Điểm nhãn: đầu lân hay đầu rồng mới làm thường được làm lễ chấm mắt bằng mực đỏ trước khi ra múa lần đầu, ý là "đánh thức" con vật. Lễ này thường làm ở hội quán hoặc võ đường, đầu năm hoặc khi có đầu mới.
- Lân vào chúc hội quán: đội lân đến sân hội quán, lạy trước điện thờ rồi mới múa, thể hiện sự kính trọng với vị thờ và với đồng hương.
- Ông Địa hay Đại Đầu Phật: nhân vật mặt cười, bụng to, cầm quạt, đi trước dẫn lân, làm trò cho trẻ con cười. Ở Việt Nam quen gọi là ông Địa.
- Treo lộc trên cao: ở một số nơi, chủ nhà treo phong bao kèm rau xanh trên cao để lân vươn lên lấy. Tục này gắn nhiều với cửa hiệu đầu năm nên chỉ thỉnh thoảng gặp trong đêm rằm.
- Múa trên cọc: các đội giỏi biểu diễn trên hàng cọc sắt cao, đòi hỏi tập luyện lâu năm và mặt bằng chắc chắn; đây là tiết mục biểu diễn, không phải phần nghi lễ.
Không nghi thức nào trong số này là bắt buộc với người xem. Bạn chỉ cần đứng đúng chỗ, giữ trẻ nhỏ và để đội lân làm việc của họ.
Múa rồng ở Việt Nam: người Hoa và người Việt cùng giữ
Ở Việt Nam, múa rồng không chỉ có trong cộng đồng người Hoa. Nhiều lễ hội làng của người Việt có tục rước rồng, múa rồng trong ngày hội, và các đội lân sư rồng hiện nay có thành viên đủ mọi gốc gác. Ở TP Hồ Chí Minh, nhiều câu lạc bộ lân sư rồng lập ra từ các võ đường và hội quán người Hoa, nhưng người tập phần đông là thanh niên Việt.
Vì vậy, đêm rằm Giêng ở Chợ Lớn hay Hội An là dịp hai cộng đồng gặp nhau trong cùng một tiếng trống. Người Hoa coi đó là giữ tục của ông bà, người Việt coi đó là một phần của mùa xuân phương Nam. Không cần phân biệt quá rạch ròi, chỉ cần tôn trọng công sức của đội múa.
Đội lân rồng hiện nay chủ yếu tập vào buổi tối, sau giờ học và giờ làm. Nhiều đội nhận trẻ từ tuổi thiếu niên, vừa dạy múa vừa dạy võ cơ bản để giữ sức. Nếu con bạn thích, bạn có thể hỏi các câu lạc bộ ở hội quán hoặc nhà văn hoá gần nhà, nhưng nên để trẻ đủ lớn, có người lớn đi kèm và tập ở nơi có bảo hộ.
Xem múa rồng, múa lân đêm rằm cho an toàn
Đêm rằm đông người, rồng và lân di chuyển nhanh trong không gian hẹp. Vài điều giúp bạn xem trọn mà không gặp chuyện:
- Đứng sau dây căng hoặc vạch giới hạn nếu ban tổ chức có; không có thì lùi sát vỉa hè, nhường lòng đường cho đội múa.
- Không cho trẻ chạy vào giữa sân để sờ lân hay đuổi theo rồng; đầu lân nặng, người múa không nhìn thấy dưới chân.
- Tránh đứng ngay trước đội trống với trẻ nhỏ; âm lượng lớn kéo dài có thể làm trẻ sợ và đau tai.
- Không đốt pháo, không ném vật lạ vào đội múa; pháo nổ bị cấm và rất dễ gây bỏng trong đám đông.
- Nếu muốn mời đội lân vào chúc nhà mình, nên hẹn trước với câu lạc bộ, chuẩn bị khoảng trống đủ rộng và thông báo với hàng xóm.
Người tổ chức đêm hội ở hội quán hay khu phố cũng nên tính trước lối thoát cho đám đông, chỗ cho xe cứu thương nếu cần và người giữ trật tự ở các ngã rẽ hẹp. Một màn múa rồng đẹp nhất là màn múa mà khi tan, ai cũng về nhà an toàn.
Đội múa thường rất vui khi người xem vỗ tay cổ vũ. Một tràng pháo tay sau màn múa là cách cảm ơn đơn giản và đúng tinh thần đêm hội nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rồng múa luôn đuổi theo một quả cầu?
Theo cách hiểu phổ biến, quả cầu tượng trưng cho viên ngọc quý hoặc mặt trăng, mặt trời, và rồng đuổi ngọc là hình ảnh sức sống, sự theo đuổi điều tốt lành. Trong thực tế biểu diễn, quả cầu còn là chỉ huy giúp cả thân rồng di chuyển đồng bộ.
Một con rồng múa thường có bao nhiêu khúc?
Tuỳ đội và tuỳ dịp. Rồng nhỏ có thể chỉ vài khúc cho một nhóm ít người, rồng lớn trong lễ hội có hàng chục khúc. Nhiều đội thích số khúc lẻ theo quan niệm dân gian, nhưng đây là thói quen của từng nơi chứ không phải quy định chung.
Lân và sư tử khác nhau thế nào?
Trong cách gọi ở Việt Nam, lân thường chỉ đầu múa kiểu Quảng Đông có sừng và đầu lân Việt, còn sư tử chỉ kiểu phương Bắc lông xù. Thực ra tiếng Hoa gọi chung là múa sư, người Việt gọi là múa lân theo thói quen lâu đời.
Có nên cho trẻ nhỏ xem múa lân đêm rằm không?
Có thể, nếu bạn chọn chỗ đứng thoáng, cách xa trống và có lối ra dễ dàng. Trẻ dưới ba tuổi dễ sợ tiếng trống lớn, nên cho xem từ xa một lúc rồi về. Luôn nắm tay trẻ, vì đám đông dồn về phía lân rất nhanh.
Múa rồng đêm Nguyên tiêu có phải là tục của Phật giáo không?
Không hẳn. Múa rồng, múa lân là tục dân gian, gắn với nông nghiệp, lễ hội và võ thuật. Đội lân có thể vào chúc ở chùa, miếu, hội quán, nhưng bản thân điệu múa không phải nghi lễ của một tôn giáo cụ thể nào.