Cách hay nhất để cảm nhận rằm tháng Giêng ở Chợ Lớn là đi bộ một vòng qua các hội quán người Hoa vào tối mười bốn hoặc mười lăm âm lịch. Khoảng cách giữa nhiều hội quán chỉ vài trăm mét, mỗi nơi một bang, một vị thờ, một kiểu treo đèn. Đi chậm trong hai đến ba tiếng, bạn thấy được phần lễ lẫn phần hội của Tết Nguyên Tiêu theo cách người Hoa Sài Gòn giữ hơn hai trăm năm nay.
Bài này gợi ý cung đường, giờ đi, những thứ nên để ý ở từng hội quán, cách cư xử trong khu thờ và cách đi cùng người già, trẻ nhỏ cho an toàn. Lịch lễ, giờ mở cửa và các sinh hoạt cụ thể thay đổi theo năm; bạn nên xem thông báo của từng hội quán trước khi đi.
Chợ Lớn và các hội quán: đôi nét để hiểu khi đi
Chợ Lớn là khu người Hoa lập nên từ cuối thế kỷ XVIII, sau này thành trung tâm của cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ. Trước tháng 7/2025, khu này nằm chủ yếu ở quận 5, một phần quận 6, quận 10 và quận 11; từ khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, nó thuộc các phường mới của TP Hồ Chí Minh, nhưng người dân vẫn quen gọi chung là Chợ Lớn.
Mỗi bang lập một hoặc vài hội quán. Người Sài Gòn thường gọi hội quán theo vị thờ: chùa Bà là nơi thờ Thiên Hậu, chùa Ông là nơi thờ Quan Thánh. Cách gọi "chùa" này là thói quen dân gian, về bản chất đây là miếu, hội quán của cộng đồng chứ không phải chùa Phật giáo có sư trụ trì. Biết điều đó giúp bạn hiểu vì sao trong hội quán có cả bàn thờ thần biển, thần tài, ông Địa bên cạnh tượng Quan Âm.
Nhiều hội quán ở Chợ Lớn đã được xếp hạng di tích, có chạm gốm trên mái, phù điêu, câu đối gỗ. Đêm rằm là lúc chúng được thắp sáng và đông người nhất trong năm, nên cũng là lúc bạn cần đi chậm, nhìn kỹ và giữ gìn hơn.
Một số hội quán thường được ghé trong đêm rằm
Bảng dưới nêu vài hội quán quen thuộc với người đi lễ đêm rằm ở Chợ Lớn. Đây không phải danh sách đầy đủ; Chợ Lớn còn nhiều hội quán và miếu nhỏ khác, mỗi nơi có nét riêng.
| Hội quán | Bang | Vị thờ chính | Điều đáng để ý đêm rằm |
|---|---|---|---|
| Tuệ Thành hội quán (chùa Bà Thiên Hậu) | Quảng Đông | Thiên Hậu Thánh Mẫu | Nhang khoanh treo kín trần, sân trong đông người thắp hương, mái có các cụm tượng gốm nhiều nhân vật |
| Nghĩa An hội quán (chùa Ông) | Triều Châu | Quan Thánh Đế Quân | Chạm gỗ thếp vàng trong chánh điện, tượng ngựa Xích Thố ở lối vào |
| Hà Chương hội quán | Phúc Kiến | Thiên Hậu Thánh Mẫu | Trụ chạm rồng, không khí lễ trang trọng của người Phúc Kiến |
| Ôn Lăng hội quán (chùa Quan Âm) | Phúc Kiến | Quan Âm và nhiều vị khác | Bàn thờ ngoài sân, khói hương dày, người đến khấn vái đông nhất vào đêm rằm |
| Quỳnh Phủ hội quán | Hải Nam | Thiên Hậu và các vị thần của người Hải Nam | Không gian nhỏ hơn, yên hơn, hợp cho người muốn tránh đông |
Tên chữ Hán của mỗi hội quán thường lấy theo quê gốc: Tuệ Thành là tên cũ của Quảng Châu, Ôn Lăng là tên cũ của Tuyền Châu, Hà Chương gợi vùng Chương Châu, Quỳnh Phủ chỉ đảo Hải Nam. Biết vậy, khi đứng trước cổng bạn đã đoán được hội quán thuộc bang nào.
Gợi ý một vòng đi bộ hai đến ba tiếng
Không có cung đường "chuẩn". Gợi ý dưới đây giúp người đi lần đầu sắp xếp thời gian, bạn có thể đảo thứ tự tuỳ chỗ gửi xe:
- Khoảng 18 giờ: đến sớm khi trời vừa tối, gửi xe ở bãi chính thức gần trục đường Nguyễn Trãi rồi đi bộ. Đi sớm vừa tránh tắc, vừa thấy cảnh đèn lồng bật lên lúc chạng vạng.
- Hội quán đầu tiên: bắt đầu ở một hội quán lớn như Tuệ Thành để thấy cảnh nhang khoanh và người đi lễ đông nhất. Đứng ở hiên ngắm trước, vào trong sau.
- Đi dọc trục đường cũ: từ hội quán Quảng Đông sang hội quán Triều Châu, Phúc Kiến gần đó. Mỗi nơi dừng hai mươi đến ba mươi phút là đủ xem kỹ.
- Khoảng 20 giờ: các đội lân, rồng thường đi chúc ở hội quán và các phố buôn bán vào khung giờ này. Đứng ở vỉa hè rộng, nhường lòng đường cho đội lân.
- Nghỉ chân: ăn một chén chè, thang viên hay mì ở quán quen của khu, vừa nghỉ vừa nghe người địa phương kể chuyện.
- Trước 22 giờ: ghé một hội quán nhỏ, yên hơn để kết thúc, rồi về sớm trước khi đám đông tan cùng lúc.
Nếu đi cùng người già, bạn nên rút còn hai hội quán gần nhau và chọn đêm mười bốn, thường vắng hơn đêm mười lăm. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, khung từ 18 đến 20 giờ hợp nhất, trẻ chưa mệt và đường chưa quá đông.
Nhang khoanh, đèn lồng và những thứ nên nhìn kỹ
Nhang khoanh. Những vòng nhang xoắn ốc lớn treo dưới mái là hình ảnh quen của hội quán người Hoa. Một khoanh có thể cháy nhiều ngày; dưới mỗi khoanh thường treo một mảnh giấy đỏ ghi tên gia đình đã thắp, như một lời cầu an gửi suốt tháng Giêng. Bạn đứng xa ngắm, không với tay chạm, tránh tàn rơi xuống tóc và áo.
Đèn lồng. Đèn đêm rằm ở hội quán thường là đèn lồng đỏ tròn, đèn hình cầu bằng lụa, có nơi treo đèn kéo quân hoặc đèn hình con giáp của năm. Đèn treo dày ở sân trong và hành lang, khi đứng giữa sân nhìn lên bạn sẽ thấy hiệu ứng ánh sáng đẹp nhất.
Mái và tượng gốm. Các hội quán lớn có tượng gốm men màu trên nóc, kể tích truyện, cảnh tuồng, cảnh sinh hoạt. Ban đêm khó thấy rõ chi tiết, nên nếu thích kiến trúc, bạn nên quay lại vào một buổi sáng ngày thường để xem kỹ.
Bàn thờ phụ. Bên cạnh vị thờ chính, nhiều hội quán có bàn thờ Thần Tài, ông Địa, Bà Chúa Thai Sanh, các vị bảo hộ nghề. Người đi lễ thường đi theo một thứ tự quen từ ngoài vào trong; bạn quan sát người địa phương rồi đi theo, không cần lo sai.
Lễ ở hội quán đêm rằm diễn ra thế nào
Phần lễ đêm rằm ở hội quán thường do ban trị sự và các bậc cao niên của bang chủ trì. Tuỳ hội quán, có thể có lễ cúng vị thờ chính, lễ cầu an cho đồng hương, lễ cúng trời đất ở sân. Thời gian và trình tự do từng nơi quy định, có nơi cúng vào giờ Tý đêm mười bốn, có nơi cúng vào sáng hoặc tối mười lăm.
Người đến tham quan không cần làm gì ngoài đứng xem trong im lặng. Nếu muốn thắp hương, bạn lấy hương ở quầy, thắp ở lư lớn ngoài sân, cắm gọn và lùi ra để người sau vào. Nhiều hội quán đã giảm hương, đặt sẵn lư hương to để tránh khói dày trong chánh điện; bạn nên làm theo hướng dẫn tại chỗ.
Sau phần lễ thường là phần hội: đội lân của hội quán hoặc các câu lạc bộ lân sư rồng vào chúc, đánh trống ở sân. Một số nơi giữ tục đấu giá đồ lộc để lấy tiền góp quỹ hội quán và làm từ thiện, người tham gia chủ yếu là đồng hương lâu năm. Bạn có thể đứng xem, không ai mời chào hay ép tham gia.
Đi đêm rằm ở Chợ Lớn cho an toàn và văn minh
Đêm rằm Giêng là một trong những đêm đông nhất năm ở khu Chợ Lớn. Một vài điều đơn giản giúp cả nhà đi chơi trọn vẹn:
- Gửi xe ở bãi có vé rõ ràng, tránh dừng đỗ dưới lòng đường hẹp quanh hội quán.
- Mặc quần áo gọn, tránh khăn choàng dài và tóc xoã gần lư hương; nhang khoanh và lư lớn có thể làm cháy vải.
- Trẻ nhỏ đeo thẻ ghi tên người lớn và số liên lạc trong túi, dặn trẻ nếu lạc thì đứng yên tìm bảo vệ hoặc người trông hội quán.
- Giữ ví, điện thoại ở túi trước, không mở túi xách giữa đám đông chen chúc.
- Không đốt thêm hương mang từ nhà, không đặt nến tự mua ở chỗ không có khay hứng.
- Không chen vào đội lân để chụp ảnh; đội lân cần khoảng trống để xoay người và nhảy.
- Rác bỏ vào thùng, chai nước mang về; sáng hôm sau người trông hội quán phải dọn rất nhiều.
Nếu thấy chỗ nào quá đông, bạn cứ bỏ qua và đi tiếp hội quán khác. Đêm rằm ở Chợ Lớn có nhiều điểm đáng xem, không nơi nào là "phải ghé" cả.
Hội quán sau mùa rằm: nên quay lại vào ngày thường
Đêm rằm cho bạn không khí, còn ngày thường cho bạn chi tiết. Nhiều người đi Chợ Lớn đêm Nguyên tiêu rồi quay lại vào một buổi sáng vắng để ngắm kỹ tượng gốm trên mái, các bức chạm gỗ, hoành phi và chuông đồng mà đêm hội chỉ nhìn thoáng qua. Người trông hội quán lúc vắng cũng có thời gian kể chuyện hơn.
Nếu bạn đang làm bài tìm hiểu, viết bài văn hoá hay chụp ảnh tư liệu, buổi sáng ngày thường trong tháng Giêng là lúc thuận nhất: đèn lồng vẫn còn treo, nhang khoanh vẫn cháy, nhưng người đi lễ đã thưa. Hỏi xin phép trước khi chụp bên trong và tránh dùng đèn flash vào bàn thờ.
Một cách đi khác là theo chân người lớn tuổi trong khu. Nhiều cụ người Hoa đi lễ hội quán từ thuở nhỏ, nhớ hội quán nào trùng tu năm nào, đội lân nào từng ra quân ở đâu, món chè nào chỉ bán vào tháng Giêng. Những câu chuyện đó không có trong sách hướng dẫn, và chính chúng làm cho một vòng đi bộ trở thành một buổi học văn hoá thật sự. Nếu có bạn bè người Hoa, bạn hãy nhờ họ dẫn một lần; nếu không, một câu hỏi lịch sự với người trông hội quán lúc vắng khách cũng đủ mở ra nhiều chuyện.
Hội quán là tài sản chung của cộng đồng người Hoa và là di sản của thành phố. Mỗi người đến thăm đi nhẹ, nói nhỏ, giữ sạch thì những mùa rằm sau vẫn còn nguyên vẻ đẹp đó cho con cháu xem tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Đêm mười bốn hay đêm mười lăm đi Chợ Lớn thì đẹp hơn?
Cả hai đêm đều có đèn và người đi lễ. Đêm mười lăm thường đông hơn vì trùng ngày rằm chính, đội lân ra quân nhiều. Đêm mười bốn vắng hơn một chút, hợp cho gia đình có người già, trẻ nhỏ hoặc người muốn ngắm kỹ.
Có phải mua vé khi vào hội quán không?
Phần lớn hội quán ở Chợ Lớn không thu vé tham quan. Người đến thắp hương có thể góp công đức tuỳ tâm vào thùng chung. Một số chỗ thu phí giữ xe ở bãi gần đó; bạn nên gửi ở bãi có vé rõ ràng để tránh phiền.
Mảnh giấy đỏ treo dưới nhang khoanh có ý nghĩa gì?
Đó thường là tên, địa chỉ của gia đình đã thỉnh khoanh nhang, kèm lời cầu an cho cả năm. Nhang cháy chậm trong nhiều ngày nên người ta coi như lời cầu được gửi lâu dài. Đây là tục cộng đồng, bạn không cần làm theo nếu không muốn.
Chợ Lớn đêm rằm có cấm đốt pháo hay thả đèn trời không?
Pháo nổ bị cấm theo quy định chung của Việt Nam, đèn trời thì nhiều địa phương cấm hoặc hạn chế vì nguy cơ cháy. Khu Chợ Lớn nhà cửa san sát, mái gỗ cũ, nên tuyệt đối không thả đèn trời hay đốt lửa ngoài khu vực hội quán cho phép.
Đi Chợ Lớn đêm rằm bằng xe máy có tiện không?
Xe máy linh hoạt nhưng đêm rằm các đường quanh hội quán rất đông, khó tìm chỗ đỗ. Cách thoải mái hơn là gửi xe ở bãi xa một chút rồi đi bộ, hoặc dùng xe công cộng, xe công nghệ đến gần khu rồi đi bộ vào trong.
Có thể vào hội quán chụp ảnh cưới, ảnh kỷ niệm đêm rằm không?
Đêm rằm là lúc người đi lễ đông nhất, chụp ảnh dàn dựng dễ chắn lối và làm phiền người đang khấn. Bạn nên hỏi ban quản lý trước, và nếu muốn chụp kỹ thì hẹn một ngày thường vắng người, không chọn đêm Nguyên tiêu.