Trăng là một trong những hình ảnh xuất hiện nhiều nhất trong thơ Việt, từ ca dao, thơ chữ Hán, thơ Nôm trung đại đến Thơ mới và thơ hiện đại. Mỗi thời đọc trăng theo một cách: trăng là bạn tình trong ca dao, là bóng chia ly trong Truyện Kiều, là khách quen bên song cửa của nhà nho, là nỗi khát khao trong Thơ mới, là ký ức được đánh thức trong thơ sau chiến tranh.
Bài này không liệt kê hết mọi bài thơ trăng, cũng không phân tích trọn từng tác phẩm. Bài đi theo chủ đề, trích ngắn những câu đã thành quen thuộc, tóm ý những bài còn bản quyền, để bạn thấy dòng thơ trăng Việt chảy qua các thời ra sao, và có sẵn chất liệu khi chọn thơ cho một đêm rằm.
Vì sao trăng có chỗ đặc biệt trong thơ Á Đông
Với cư dân nông nghiệp sống theo lịch âm, trăng không chỉ là cảnh đẹp mà là chiếc đồng hồ của cả năm. Người ta tính ngày gieo cấy, ngày giỗ, ngày rằm, ngày mồng một theo trăng. Đêm trăng sáng là đêm có thể làm việc muộn, đi chơi, hò hát; đêm không trăng là đêm ở nhà. Một hình ảnh gắn chặt với nhịp sống như thế tất yếu đi vào thơ.
Thơ cổ điển Trung Hoa, đặc biệt thơ Đường, cũng để lại một kho hình ảnh trăng rất giàu, và nhà nho Việt học thơ chữ Hán từ những bài ấy. Bài "Tĩnh dạ tứ" của Lý Bạch với hai câu "Cử đầu vọng minh nguyệt, Đê đầu tư cố hương" (ngẩng đầu nhìn trăng sáng, cúi đầu nhớ quê nhà) có lẽ là bài thơ trăng được người Việt thuộc nhiều nhất trong số thơ nước ngoài. Từ đó, trăng gắn với nỗi nhớ, với sự cô đơn của người xa nhà.
Ở Việt Nam, trăng còn gắn với những truyền thuyết dân gian như chú Cuội ngồi gốc cây đa, chị Hằng trên cung trăng. Những nhân vật ấy đi vào thơ cho trẻ em, vào thơ trữ tình, khiến trăng vừa là cảnh thiên nhiên vừa là một thế giới có người ở, có chuyện kể. Ít hình ảnh nào trong thơ Việt vừa thân thuộc vừa giàu tầng nghĩa như vậy.
Trăng trong ca dao và thơ trung đại
Trăng làm cớ để ngỏ lời. Ca dao có câu "Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng, Tre non đủ lá đan sàng nên chăng". Đêm trăng là lúc trai gái gặp nhau, và trăng thanh trở thành khung cảnh tự nhiên cho lời tỏ tình kín đáo, nói về tre, về sàng mà ý ở chuyện thành đôi.
Trăng chia đôi người xa cách. Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết "Vầng trăng ai xẻ làm đôi, Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường" khi tả cảnh Thuý Kiều tiễn Thúc Sinh. Vầng trăng vốn tròn nay bị "xẻ làm đôi", một nửa ở lại với người phòng không, một nửa theo người đi đường xa. Đây là một trong những câu thơ trăng được trích dẫn nhiều nhất của văn học Việt.
Trăng là khách quen của nhà nho ở ẩn. Nguyễn Khuyến trong bài "Thu vịnh" có câu "Song thưa để mặc bóng trăng vào". Chữ "để mặc" cho thấy một tâm thế thản nhiên, mở cửa đón trăng như đón bạn, đúng phong thái của người đã cáo quan về quê sống thanh đạm.
Trăng trong thơ chữ Hán của người Việt. Rất nhiều bài thơ chữ Hán của các nhà nho Việt có trăng, thường đi cùng rượu, đàn, thuyền, sông. Đọc dòng thơ này, bạn sẽ thấy trăng là bạn đồng hành của sự thanh nhàn, của những đêm xướng hoạ, và cũng là chứng nhân của nỗi buồn thế sự.
Trăng trong Tản Đà và Thơ mới
Đầu thế kỷ hai mươi, Tản Đà đưa trăng vào một giọng rất riêng. Bài "Muốn làm thằng Cuội" mở bằng câu "Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi, Trần thế em nay chán nửa rồi". Người viết gọi trăng như gọi một người chị, than thở chuyện đời và ao ước lên cung trăng ngồi với chú Cuội. Cái ngông, cái buồn của một nhà nho lỡ thời đã được nói bằng hình ảnh trăng một cách vừa hóm hỉnh vừa xót xa.
Thơ mới những năm 1930 – 1945 làm trăng trở nên riêng tư và mãnh liệt hơn nhiều. Hàn Mặc Tử là nhà thơ của trăng: trăng trong thơ ông có khi dịu dàng, có khi ma mị, có khi như một sinh thể biết đau. Bài "Đây thôn Vĩ Dạ" có hai câu rất quen: "Thuyền ai đậu bến sông trăng đó, Có chở trăng về kịp tối nay?". Dòng sông thành "sông trăng", con thuyền chở trăng, và câu hỏi cuối mang nỗi lo âu của một người sợ không kịp.
Các nhà thơ mới khác cũng viết nhiều về trăng, mỗi người một sắc: trăng tình tứ, trăng cô đơn, trăng như một mảnh hồn mình gửi ra trời. Với người đọc hôm nay, đọc trăng trong Thơ mới là cách dễ nhất để thấy ý thức cá nhân đã bước vào thơ Việt ra sao, vì cùng một vầng trăng nhưng mỗi người thấy một khác.
Trăng trong thơ thời chiến và sau chiến tranh
Trong những năm kháng chiến, trăng xuất hiện trong thơ của những người đang ở chiến khu, trên đường hành quân. Bài "Cảnh khuya" của Hồ Chí Minh có câu "Tiếng suối trong như tiếng hát xa, Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa", tả đêm trăng núi rừng Việt Bắc bằng những hình ảnh lồng vào nhau nhiều tầng. Bài "Ngắm trăng" viết trong tù và bài "Nguyên tiêu" viết đêm rằm tháng Giêng cũng là những bài thơ trăng quen thuộc của cùng tác giả.
Sau chiến tranh, trăng trở thành hình ảnh của ký ức. Bài "Ánh trăng" của Nguyễn Duy, viết năm 1978, kể về một người từng coi vầng trăng là tri kỷ trong những năm sống ở rừng, ở chiến trường, rồi khi về thành phố quen ánh điện thì quên trăng, cho đến một đêm mất điện bất chợt gặp lại. Bài thơ còn bản quyền nên ở đây chỉ tóm ý; bạn nên tìm đọc trọn vẹn trong sách giáo khoa hoặc tuyển tập thơ của tác giả.
Từ ca dao đến "Ánh trăng", ta thấy trăng luôn được dùng để nói về con người: tình yêu, sự xa cách, sự thanh nhàn, nỗi cô đơn, lòng thuỷ chung với quá khứ. Trăng ít khi chỉ là trăng. Đó là lý do một đêm rằm đọc thơ trăng luôn có nhiều chuyện để nói.
Chọn thơ trăng cho một đêm rằm đọc thơ
Nếu bạn chuẩn bị một buổi đọc thơ đêm rằm cho gia đình, lớp học hay câu lạc bộ, có thể chọn bài theo chủ đề để chương trình có mạch, thay vì xếp ngẫu nhiên. Bảng dưới là gợi ý chia nhóm; bài còn bản quyền nên đọc từ sách in hợp pháp, không chép tràn lan.
| Chủ đề | Gợi ý bài hoặc đoạn | Hợp với ai | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|---|
| Trăng và tình yêu đôi lứa | Ca dao đêm trăng, đoạn Kiều tiễn Thúc Sinh | Người lớn, câu lạc bộ thơ | Đọc chậm, để khoảng lặng sau câu chia đôi vầng trăng |
| Trăng và quê nhà | "Tĩnh dạ tứ", thơ trăng làng quê | Người xa quê, người Việt ở nước ngoài | Có thể đọc phiên âm rồi dịch nghĩa |
| Trăng thanh nhàn | "Thu vịnh" của Nguyễn Khuyến | Người cao tuổi, người yêu thơ cổ | Giọng đọc ung dung, không cần diễn cảm mạnh |
| Trăng mộng ảo | "Đây thôn Vĩ Dạ", thơ trăng Hàn Mặc Tử | Học sinh, sinh viên | Giọng nhẹ, để hình ảnh tự nói |
| Trăng hóm hỉnh | "Muốn làm thằng Cuội" của Tản Đà | Mọi lứa tuổi | Có thể đọc vui, đối đáp hai giọng |
| Trăng và ký ức | "Ánh trăng" của Nguyễn Duy | Gia đình nhiều thế hệ | Sau khi đọc, mời người lớn kể một đêm trăng nhớ nhất |
Một chương trình đêm rằm khoảng sáu đến tám bài là vừa, xen bài cổ và bài hiện đại, xen giọng trầm và giọng vui. Đừng chọn toàn bài buồn chỉ vì thơ trăng buồn thường hay; đêm rằm đầu năm cần cả chút tươi tắn.
Những dáng trăng hay gặp trong thơ Việt và điều chúng gợi ra
Đọc nhiều thơ trăng, bạn sẽ nhận ra người viết hiếm khi tả trăng chung chung. Mỗi dáng trăng mang một sắc thái riêng mà người đọc quen thơ cổ hiểu ngay, như một thứ mật mã chung của thi ca.
- Trăng tròn, trăng rằm: gợi sự đầy đặn, sum họp, đoàn viên; vì thế trăng rằm hay đi với những cuộc gặp, những bữa cơm gia đình.
- Trăng khuyết, trăng xẻ đôi: gợi chia ly, dang dở, lời hẹn chưa trọn; câu Kiều về vầng trăng xẻ làm đôi là ví dụ rõ nhất.
- Trăng non, trăng đầu tháng: gợi sự mới mẻ, tuổi trẻ, những gì còn đang bắt đầu.
- Bóng trăng trên nước: gợi cái đẹp mong manh, thoáng qua, thấy được mà không nắm được; thơ có thuyền, có sông thường mượn hình ảnh này.
- Trăng qua song cửa: gợi khách đến chơi, bạn tri âm của người ngồi một mình; nhà nho ở ẩn hay để trăng vào nhà như mời bạn.
- Trăng với rượu, đàn: gợi thú thanh nhàn và cả nỗi cô đơn của người không có ai đối ẩm, chỉ có trăng làm bạn.
Biết những dáng trăng này, bạn đọc một câu thơ trăng sẽ thấy thêm một tầng nghĩa, và khi tự chọn thơ cho đêm rằm cũng biết bài nào hợp không khí sum vầy, bài nào nên để dành cho một dịp khác.
Đọc thơ trăng cho trẻ nhỏ
Trẻ em gặp trăng trong thơ trước cả khi biết đọc: những bài đồng dao, bài hát ru có chú Cuội, chị Hằng, có ông trăng tròn. Với trẻ nhỏ, đêm rằm là dịp tốt để đưa con ra sân nhìn trăng thật rồi đọc một bài thơ ngắn về trăng. Thơ gắn với cảnh trước mắt sẽ ở lại trong trí nhớ lâu hơn thơ học trong vở.
Nên chọn bài ngắn, nhịp đều, nhiều hình ảnh dễ hình dung như trăng tròn như quả bóng, trăng soi sân, trăng theo bước chân. Sách giáo khoa tiểu học có nhiều bài thơ trăng phù hợp, bạn có thể đọc lại cùng con. Sau khi đọc, hỏi con thấy trăng giống cái gì, để trẻ tự nói bằng hình ảnh của mình. Đó là bước đầu tiên của cảm thụ thơ, quý hơn mọi bài giảng.
Không nên giải thích quá nhiều về ẩn ý với trẻ nhỏ. Thơ trăng cho trẻ cần được cảm bằng tai và bằng mắt trước. Lớn hơn một chút, khi con đã học những bài như "Cảnh khuya" hay "Ánh trăng" ở trường, đêm rằm có thể thành dịp để cả nhà đọc lại và kể cho con nghe trăng của tuổi thơ cha mẹ, ông bà đã khác bây giờ thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ về trăng nổi tiếng nhất Việt Nam là bài nào?
Khó chọn một bài duy nhất, vì mỗi thời có những bài thơ trăng được yêu thích riêng. Những câu thơ trăng được trích nhiều gồm câu "Vầng trăng ai xẻ làm đôi" trong Truyện Kiều, "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử, "Cảnh khuya", "Rằm tháng Giêng" và "Ánh trăng" của Nguyễn Duy.
Vì sao Hàn Mặc Tử được gọi là nhà thơ của trăng?
Trăng xuất hiện dày đặc trong thơ Hàn Mặc Tử với rất nhiều sắc thái, từ dịu dàng đến ma mị, có khi được nhân hoá như một sinh thể. Trăng gắn với thế giới nội tâm phức tạp của ông, nên giới nghiên cứu và người đọc hay xem trăng là hình ảnh trung tâm trong thơ ông.
Thơ trăng còn bản quyền có được đọc trong đêm thơ không?
Đọc thơ trong một buổi sinh hoạt văn hoá, có nêu rõ tên tác giả, thường được xem là cách giới thiệu tác phẩm. Nhưng in lại, chép đăng lên mạng hay dùng vào mục đích thương mại thì cần tôn trọng quyền tác giả. Nếu tổ chức quy mô lớn có ghi hình phát lại, nên hỏi ý kiến người giữ quyền.
Trăng trong ca dao thường mang ý nghĩa gì?
Trong ca dao, trăng thường là khung cảnh của những cuộc gặp gỡ, hò hẹn, là cớ để trai gái ngỏ lời bóng gió. Trăng cũng là thước đo thời gian, gắn với mùa màng, với lời thề hẹn lâu dài. Ít khi trăng trong ca dao mang nỗi buồn sâu như trong thơ trung đại.
Có nên đọc thơ Đường về trăng trong đêm rằm Việt Nam không?
Có thể, nhất là những bài đã quen với người Việt như "Tĩnh dạ tứ" của Lý Bạch. Thơ Đường là một phần trong nền học vấn của nhà nho Việt xưa. Nên đọc phiên âm kèm dịch nghĩa và ghi rõ đây là thơ Trung Hoa để người nghe không nhầm với thơ Việt.
Làm sao để nhớ được nhiều câu thơ trăng?
Cách bền nhất là học theo chủ đề và theo hoàn cảnh: mỗi đêm rằm thuộc thêm một hai câu, đọc to ngoài sân khi có trăng, chép vào một cuốn sổ riêng kèm tên tác giả và tác phẩm. Thơ gắn với một ký ức thật sẽ nhớ lâu hơn thơ học thuộc trên giấy.