Khai bút đầu năm nên viết một điều bạn thật sự muốn giữ trong năm: một chữ, một câu tự nhắc, một mục tiêu, một bài thơ ngắn hoặc một bức thư cho người thân. Không có nội dung bắt buộc. Người xưa hay viết câu chúc lành và thơ xuân vì đó là văn của họ; còn bạn viết gì thì nên hợp với nghề, tuổi và điều mình đang cần.
Bài này gom các gợi ý theo từng nhóm người, kèm những mẫu câu ghi rõ là ví dụ tự soạn để bạn tham khảo cách viết chứ không phải chép lại. Cuối bài có vài lưu ý giúp trang khai bút đọc lại sau một năm vẫn còn thấy ý nghĩa, thay vì chỉ là mấy chữ chúc chung chung.
Nguyên tắc chung: viết điều cụ thể, viết bằng giọng của mình
Trang khai bút dễ bị viết thành một chuỗi chữ chúc chung chung, đọc lại không nhớ vì sao mình đã viết. Cách tránh đơn giản nhất là viết cụ thể. Thay vì "năm mới học giỏi", một học sinh có thể viết "năm nay đọc xong năm cuốn sách ngoài giờ học". Thay vì "công việc thuận lợi", một người đi làm có thể viết "học cho xong phần mềm kế toán mới trước tháng Sáu". Câu cụ thể không bảo đảm thành công, nhưng nó cho bạn một thứ để soi lại vào cuối năm.
Nguyên tắc thứ hai là viết bằng giọng của mình. Khai bút không phải bài văn mẫu. Một câu ngắn, mộc, đúng điều bạn nghĩ có giá trị hơn một đoạn văn hoa mỹ học từ đâu đó. Nếu bạn thích chữ Hán hoặc câu cổ, hãy chọn câu mình hiểu nghĩa, và có thể ghi thêm một dòng giải thích bằng tiếng Việt ngay bên dưới.
Nguyên tắc thứ ba: viết ít mà kỹ. Một trang khai bút không cần dài. Ba đến năm dòng viết chậm, nắn nót, có ngày tháng và chữ ký của bạn, đủ để trở thành một kỷ vật nhỏ.
Gợi ý nội dung theo từng nhóm người
Bảng dưới đây không phải danh sách bắt buộc, chỉ để bạn tìm một hướng hợp với mình. Mỗi nhóm có thể dùng gợi ý của nhóm khác nếu thấy hợp hơn.
| Người khai bút | Nên viết gì | Hình thức gợi ý |
|---|---|---|
| Học sinh tiểu học | Một điều muốn học được (bơi, đọc truyện dài, tự buộc dây giày), tên một người muốn cảm ơn | Vài dòng nắn nót trong vở, có thể vẽ thêm |
| Học sinh trung học, sinh viên | Mục tiêu học tập cụ thể, một thói quen muốn bỏ hoặc muốn tập | Trang đầu sổ tay mới, có ngày tháng |
| Người đi làm | Một kỹ năng muốn học, một việc muốn hoàn thành, một điều muốn cân bằng giữa công việc và gia đình | Sổ tay giấy, thư gửi chính mình mở lại vào cuối năm |
| Người làm nghề viết | Câu mở đầu của bài, chương sách quan trọng nhất trong năm | Bản viết tay trước khi gõ vào máy |
| Người lớn tuổi | Lời dặn con cháu, ký ức về những cái Tết cũ, một bài thơ | Thư pháp bút lông hoặc chép tay vào sổ gia đình |
| Cả gia đình | Mỗi người một câu về điều mong cho nhà mình | Một tờ giấy lớn chung, mỗi người viết một dòng |
Với trẻ nhỏ, nên để các em tự nói điều mình muốn rồi tự viết, người lớn chỉ giúp đánh vần. Tờ khai bút do chính trẻ nghĩ ra, dù vụng, sẽ là kỷ vật có giá trị hơn một tờ do người lớn đọc cho chép.
Năm kiểu trang khai bút dễ làm
Một chữ. Chọn một chữ làm tinh thần cho năm: Kiên, An, Học, Đọc, Chậm, Khoẻ. Viết thật to giữa trang, bên dưới ghi một câu giải thích vì sao chọn chữ ấy. Ví dụ tự soạn: chữ "Chậm", dòng dưới ghi "năm nay ăn chậm, nói chậm, giận chậm".
Một câu tự nhắc. Một câu ngắn bạn muốn đọc lại mỗi khi nản. Ví dụ tự soạn: "Mỗi ngày làm một việc khó trước khi làm việc dễ." Câu này nên dán ở chỗ hay nhìn thấy.
Ba mục tiêu. Viết đúng ba điều, không hơn. Một điều cho bản thân, một cho công việc hoặc học tập, một cho gia đình. Ba điều đủ ít để nhớ, đủ nhiều để không thấy trống trải.
Một bức thư. Viết cho cha mẹ, cho con, cho người bạn lâu không gặp, hoặc cho chính mình của cuối năm. Thư tay đầu năm là món quà nhỏ ít người còn làm, vì thế càng đáng nhớ.
Một bài thơ ngắn. Bốn câu lục bát hoặc một bài tứ tuyệt về cảnh Tết nhà mình. Không cần hay, cần thật. Danh mục này có bài riêng hướng dẫn làm thơ xuân theo từng thể.
Mẫu câu khai bút để tham khảo (ví dụ tự soạn)
Những câu dưới đây là ví dụ tự soạn, để bạn thấy một câu khai bút cụ thể trông như thế nào. Bạn nên sửa lại theo hoàn cảnh của mình thay vì chép nguyên.
Cho học sinh: "Năm nay con tự đọc hết một cuốn truyện dày mà không cần ai nhắc." "Học kỳ này em hỏi thầy cô ít nhất một câu mỗi tuần." Cho sinh viên: "Mỗi sáng đọc hai trang tiếng Anh trước khi mở điện thoại." Cho người đi làm: "Năm nay học xong một khoá kỹ năng và dạy lại cho một đồng nghiệp." "Về nhà ăn tối với cả nhà ít nhất bốn buổi một tuần."
Cho người lớn tuổi muốn để lại lời dặn: "Các con cháu nhớ giữ nếp về quê ăn Tết, đông hay vắng cũng về." Cho cả gia đình: "Nhà mình năm nay mỗi tháng đi chơi xa một lần, đi gần cũng được, miễn là đủ người." Một câu khai bút hay thường có chủ ngữ rõ, việc rõ, và có một chút gì riêng của người viết.
Nếu muốn giữ màu sắc xưa, bạn có thể viết thêm các câu chúc quen thuộc ở đầu trang như nhiều người vẫn làm, rồi viết phần của riêng mình bên dưới. Phần riêng ấy mới là phần bạn sẽ nhớ.
Những điều nên tránh khi khai bút
Vài thói quen khiến trang khai bút mất đi ý nghĩa, đọc lại sau một năm thấy rỗng:
- Viết toàn câu chúc chung chung như "vạn sự như ý", "an khang thịnh vượng" mà không có một dòng nào của riêng mình. Câu chúc không sai, chỉ là không nói gì về bạn.
- Viết quá nhiều mục tiêu. Mười điều thì cuối năm thường không nhớ điều nào; ba điều là vừa.
- Viết theo kiểu "lấy may", coi trang khai bút như bùa. Điều ấy dễ biến tục đẹp thành nỗi lo, nhất là với trẻ con khi viết xấu hay viết sai.
- Ép trẻ viết những câu người lớn đọc cho chép. Trẻ sẽ coi khai bút là bài tập, năm sau không muốn làm nữa.
- Chụp ảnh đăng mạng là mục đích chính. Chia sẻ thì không sao, nhưng nếu viết để khoe, bạn sẽ chọn câu đẹp hơn là câu thật.
- Viết xong rồi để lạc. Ghi ngày tháng, cất vào một chỗ cố định, để cuối năm còn tìm lại được.
Cũng nên tránh viết những điều riêng tư nhạy cảm lên tờ giấy sẽ treo ở nơi nhiều người nhìn thấy. Phần ấy hợp với sổ tay riêng hơn.
Cách tổ chức một buổi khai bút ở nhà
Một buổi khai bút không cần cầu kỳ, nhưng chuẩn bị chút ít sẽ khiến nó khác một buổi ngồi viết thường ngày:
- Chọn giờ: một buổi sáng trong mấy ngày Tết, khi khách chưa đến hoặc đã về, khoảng ba mươi phút đến một giờ.
- Dọn chỗ: một mặt bàn sạch, đủ sáng, cất điện thoại sang phòng khác hoặc để chế độ im lặng.
- Chuẩn bị giấy bút tốt hơn ngày thường: sổ mới, giấy đỏ, bút mực hoặc bút lông nếu có.
- Mỗi người nghĩ trước một hai phút: năm nay mình muốn điều gì. Ai muốn thì nói ra trước khi viết.
- Viết chậm, ghi ngày tháng năm âm lịch và dương lịch ở góc, ký tên.
- Đọc cho nhau nghe nếu cả nhà cùng viết. Không chấm, không chê chữ ai.
- Cất tờ khai bút vào chỗ cố định: một bìa hồ sơ ghi "khai bút", hoặc dán vào trang đầu sổ.
Năm sau, trước khi viết trang mới, hãy mở trang năm cũ ra đọc. Phần đọc lại ấy thường là lúc gia đình nói chuyện với nhau nhiều nhất trong cả buổi.
Khai bút trong năm nhà có tang hoặc năm nhiều khó khăn
Không phải năm nào cũng bắt đầu trong không khí vui. Có nhà vừa mất người thân, có người đang ốm, có gia đình vừa trải qua một năm làm ăn thua lỗ. Theo nếp nhiều nơi, nhà có tang trong năm thì Tết giản lược, không treo đỏ rực rỡ; khi ấy nhiều người khai bút trên giấy trắng hoặc trong sổ tay thay vì giấy đỏ, và viết điều nhẹ nhàng hơn câu chúc. Đây là cách hành xử theo phong tục của từng gia đình, bạn nên hỏi người lớn trong nhà.
Trong những năm như vậy, trang khai bút có thể là vài dòng nhớ người đã khuất, một lời cảm ơn những ai đã giúp gia đình vượt qua năm cũ, hoặc một điều rất nhỏ mình muốn làm được, như ngủ đủ giấc, đi bộ mỗi chiều. Không cần viết mục tiêu lớn. Với người đang ốm, câu khai bút có thể chỉ là một ngày cụ thể muốn cùng gia đình đi đâu đó khi khoẻ hơn. Những trang như vậy, sau nhiều năm đọc lại, thường là những trang khiến người viết xúc động nhất.
Đọc lại trang khai bút vào cuối năm
Giá trị lớn nhất của trang khai bút không nằm ở ngày viết mà ở ngày đọc lại. Cuối năm, khi dọn nhà đón Tết, mở tờ giấy cũ ra, bạn sẽ thấy mình đã đi được đến đâu so với điều mình nghĩ một năm trước. Có điều làm được, có điều không, có điều không còn muốn nữa. Cả ba đều là thông tin tốt cho trang khai bút năm sau.
Đừng coi những điều chưa làm được là thất bại. Có những năm công việc, sức khoẻ, gia đình xoay chuyển ngoài dự tính. Tờ khai bút chỉ là một điểm mốc, không phải bản cam kết. Nhiều gia đình giữ các tờ khai bút qua nhiều năm, xếp theo thứ tự, và sau mười năm có trong tay một cuốn nhật ký rất mỏng nhưng rất đặc biệt: mỗi năm một trang, viết bằng chữ của chính mình ở từng tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Khai bút có cần viết chữ Hán hoặc thư pháp không?
Không cần. Tục khai bút chỉ yêu cầu bạn viết lần đầu trong năm một cách có chủ ý. Chữ Việt viết tay bằng bút bi trên sổ tay vẫn là khai bút. Nếu thích thư pháp, bạn có thể viết thêm, nhưng nội dung do chính bạn nghĩ ra mới là phần quan trọng.
Khai bút nên viết dài hay ngắn?
Ngắn thì dễ giữ và dễ đọc lại hơn. Ba đến năm dòng, hoặc một chữ kèm một câu giải thích, là vừa. Nếu bạn muốn viết thư hay viết nhật ký dài thì cứ viết, nhưng nên có một câu tóm điều chính ở đầu hoặc cuối trang.
Trẻ viết sai chính tả trong trang khai bút có nên sửa không?
Có thể giúp trẻ sửa nhẹ nhàng nếu trẻ muốn, nhưng không nên chê hay bắt viết lại nhiều lần. Trang khai bút là của trẻ; những lỗi nhỏ sau này đọc lại còn là kỷ niệm về tuổi ấy. Mục tiêu là trẻ thích viết, không phải viết không lỗi.
Có nên viết mục tiêu tiền bạc vào trang khai bút?
Có thể, nếu bạn viết dưới dạng việc mình sẽ làm, như tiết kiệm một khoản đều đặn mỗi tháng hay học quản lý chi tiêu. Viết kiểu cầu mong một con số lớn thì trang khai bút dễ thành lời ước suông, cuối năm đọc lại không giúp gì cho bạn.
Người Việt ở nước ngoài khai bút thế nào cho có không khí Tết?
Bạn có thể chọn đúng ngày mùng Một theo âm lịch Việt Nam, bày giấy đỏ, một cành hoa, ấm trà, và viết cùng con cái. Nhiều gia đình gọi video về quê, mỗi người đọc câu khai bút của mình cho ông bà nghe. Viết bằng tiếng Việt cũng là cách giữ tiếng cho trẻ.
Viết khai bút trên điện thoại hay máy tính có được tính không?
Theo nghĩa rộng, viết bài đầu tiên của năm trên máy vẫn là bắt đầu công việc viết. Nhưng tinh thần của tục là viết tay, chậm và chủ ý. Nếu bạn thường xuyên gõ phím, một trang viết tay đầu năm sẽ mang lại cảm giác khác hẳn, và đáng thử ít nhất một lần.