Đến rằm tháng Giêng, phần lớn mâm ngũ quả và bình hoa Tết đã héo, nên nhiều gia đình thay một đĩa quả mới và một bình hoa mới cho bàn thờ. Quả thường chọn loại đang mùa đầu xuân như bưởi, cam, quýt, chuối, táo, thanh long; hoa thường là cúc, huệ, lay ơn, hồng, đồng tiền, tuỳ miền. Không cần đủ năm loại quả hay theo đúng bố cục mâm ngũ quả ngày Tết; nhiều nhà chỉ đặt ba loại quả, vẫn trọn lễ.
Bài hướng dẫn cách quyết định giữ hay thay mâm quả Tết, các loại quả và hoa dễ mua quanh rằm Giêng, cách bày, cách cắm, cách giữ tươi, và giải thích vì sao một số nhà tránh vài loại quả, hoa — như những quan niệm dân gian có dị bản, không phải điều cấm.
Mâm quả Tết đến rằm: giữ hay thay
Mâm ngũ quả bày từ hai mươi tám, hai mươi chín Tết đến rằm tháng Giêng đã khoảng hơn hai tuần. Bưởi, phật thủ, quả có vỏ dày có thể vẫn đẹp; chuối, đu đủ, xoài, dưa hấu thì thường đã chín nẫu hoặc bắt đầu hỏng. Cách đơn giản là xem từng quả: quả nào còn chắc, không thâm, không mốc, không có ruồi bám thì giữ; quả nào đã mềm nhũn thì hạ xuống.
Theo tập quán, nhiều nhà miền Bắc hạ mâm ngũ quả sau lễ hoá vàng (khoảng mùng Ba đến mùng Bảy tuỳ nhà), rồi bày đĩa quả bình thường cho đến rằm. Nhiều nhà miền Nam giữ mâm quả lâu hơn nhưng thay từng quả hỏng. Đến rằm, gần như nhà nào cũng có một đĩa quả "mới" theo nghĩa nào đó.
Quả Tết hạ xuống không nên bỏ phí: bưởi bóc ăn hoặc làm chè, cam quýt vắt nước, chuối chín làm bánh hoặc ăn ngay. Quả đã hỏng thì bỏ vào thùng rác hữu cơ nếu khu bạn ở có phân loại. Nhiều người lớn tuổi rất ngại bỏ đồ cúng, nhưng giữ quả hỏng trên bàn thờ mới là điều họ ngại hơn.
Quả đang mùa quanh rằm tháng Giêng
Rằm Giêng rơi vào cuối đông, đầu xuân ở miền Bắc và mùa khô ở miền Nam. Những loại quả dễ mua, ít hỏng trong khoảng này:
- Bưởi: vỏ dày, để được lâu, là quả chủ của nhiều mâm quả miền Bắc.
- Cam, quýt: màu vàng cam tươi, cuối mùa nhưng vẫn nhiều ở chợ; chọn quả còn cuống, lá.
- Chuối: mua nải xanh già vài ngày trước rằm để đến ngày cúng vừa vàng.
- Thanh long: màu đỏ hồng nổi bật, vỏ dày, để được vài ngày.
- Táo, lê: loại nội và nhập đều dễ mua; táo đỏ hay được đặt cho đĩa quả có sắc đỏ.
- Dưa hấu: phổ biến ở mâm miền Nam; chọn quả nhỏ, nguyên vỏ.
- Mãng cầu, đu đủ, xoài: quen ở miền Nam, gắn với lối chơi chữ "cầu – đủ – xài" trên mâm quả Tết; rằm Giêng nhiều nhà vẫn giữ bộ này.
- Quất cảnh: nhiều nhà muốn hái quả từ chậu quất Tết đặt lên bàn thờ; nếu chậu đã được phun thuốc dưỡng, thuốc kích ra hoa đậu quả thì không nên dùng quả đó để ăn sau lễ.
Quả nhập khẩu như nho, táo, kiwi ngày càng hay gặp trên bàn thờ thành phố. Không có quan niệm phổ biến nào cấm quả nhập; điều đáng để ý là rửa kỹ, lau khô vì quả nhập hay có lớp sáp bảo quản.
Bày đĩa quả cho vững và gọn
Đĩa quả trên bàn thờ thường ở vị trí trung tâm hoặc một bên, tuỳ bàn. Các bước dưới cho một đĩa quả cỡ vừa.
- Rửa quả, lau khô hoàn toàn; quả còn ướt đặt lâu dễ mốc ở chỗ tiếp xúc.
- Chọn đĩa có chân hoặc mâm bồng vừa với mặt bàn thờ, không quá to che bát hương.
- Đặt nải chuối làm đế (nếu dùng), ngửa như bàn tay đỡ các quả khác; nhà không dùng chuối thì đặt quả to, nặng ở dưới.
- Đặt quả chủ (bưởi, dưa hấu nhỏ, thanh long) ở giữa, cao nhất.
- Xếp quả nhỏ (quýt, táo, lê) vòng quanh, xen màu để không có hai quả cùng màu nằm cạnh nhau.
- Chèn vài lá xanh (lá bưởi, lá chanh, lá quất) vào khe để đĩa quả có màu nền và đỡ trơ.
- Kiểm độ vững: lắc nhẹ đĩa, quả nào lăn thì chèn lại; đĩa quả đổ vào hương nến là chuyện xảy ra không ít.
Nếu bàn thờ hẹp, hai đĩa nhỏ đặt hai bên thường gọn hơn một đĩa to đặt giữa. Đĩa quả không được che mặt bát hương hay chắn lối thắp hương. Ở nhà có mèo, có trẻ nhỏ hay leo trèo, nên đặt đĩa quả lùi vào trong và tránh xếp chồng quá cao, vì một quả bưởi lăn khỏi bàn thờ đủ làm đổ cả chén nước lẫn ngọn nến.
Hoa hay dùng cho bàn thờ dịp rằm Giêng
Hoa trên bàn thờ ngày rằm Giêng ở mỗi miền một khác, phần nhiều theo loại hoa sẵn ở chợ quanh nhà. Bảng dưới tóm tắt các loại phổ biến.
| Loại hoa | Đặc điểm khi cắm | Giữ được khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cúc vàng, cúc trắng | Bông nhỏ hoặc to, cắm thành bó tròn | Lâu, nhiều ngày nếu thay nước | Rất phổ biến ở cả ba miền |
| Huệ trắng | Cành dài, thơm nhẹ, nở dần từ dưới lên | Vài ngày | Mua khi nụ mới nở một hai bông |
| Lay ơn | Cành cao, nhiều màu, hợp bình cao | Vài ngày | Quen ở mâm Tết, rằm miền Bắc |
| Hoa hồng | Màu tươi, cắm bình thấp | Ngắn hơn cúc | Nhiều nhà cắt bớt gai trước khi cắm |
| Đồng tiền | Màu rực, cuống mềm | Ngắn, dễ gục đầu | Nên cắm bình nông, nước ít |
| Sen | Ít gặp vào tháng Giêng vì trái mùa | Ngắn | Nếu có, thường là sen trồng trái vụ |
Hoa sen là hoa gắn với Phật giáo, nhưng tháng Giêng không phải mùa sen ở miền Bắc, nên đừng cố tìm sen; cúc và huệ là lựa chọn dễ nhất. Mỗi bình nên một hoặc hai loại hoa là đủ, cắm quá nhiều loại khiến bàn thờ rối mắt.
Giữ hoa tươi lâu trên bàn thờ
Cắt gốc chéo trong nước. Cắt xéo một đoạn gốc khi ngâm trong chậu nước giúp hoa hút nước tốt hơn, nhất là cúc và lay ơn.
Tỉa lá ngập nước. Lá nằm dưới mặt nước rất nhanh thối, làm nước đục và có mùi. Tỉa hết phần lá đó trước khi cắm.
Thay nước hằng ngày. Thay nước, rửa bình là việc nhỏ nhưng quyết định hoa giữ được ba ngày hay một tuần. Mỗi lần thay nên cắt thêm một chút gốc.
Tránh nắng và hơi nóng. Bình hoa sát đèn thờ, sát bát hương đang cháy hay dưới nắng chiếu qua cửa sẽ héo nhanh; tàn hương rơi vào bông cũng dễ cháy sém.
Hạ hoa khi bắt đầu tàn. Theo quan niệm của nhiều nhà, hoa héo không nên để trên bàn thờ. Hạ hoa tàn kịp thời cũng là giữ bàn thờ sạch.
Mua đúng độ nở. Mua hoa còn nụ hoặc mới hé từ một hai ngày trước rằm. Hoa nở bung từ lúc ở chợ thì đẹp đúng hôm đầu, đến sáng rằm đã rũ cánh. Riêng huệ, chọn cành có một hai bông dưới cùng đã nở, các bông trên sẽ nở dần.
Đặt bình đúng chỗ. Theo cách bày phổ biến, bình hoa đặt một bên, đĩa quả một bên, cân nhau quanh bát hương; nhiều nhà nói gọn là đông bình tây quả, có nhà theo cách khác. Dù đặt bên nào, bình phải cách xa đèn nến và không cản tay người thắp hương.
Quả và hoa nhiều nhà tránh: hiểu cho đúng
Đây là quan niệm, có dị bản. Danh sách "nên tránh" khác nhau giữa các vùng, các nhà và các sách. Không có danh sách chung, càng không có chuyện đặt nhầm một quả thì năm ấy gặp chuyện xấu.
Quả có vị đắng, chua gắt. Một số nhà tránh đặt quả có vị đắng, chua gắt lên bàn thờ ngày đầu năm vì tên gọi hay vị gợi điều không vui. Nhiều nhà khác không để ý.
Hoa dại, hoa tạp. Nhiều nhà miền Bắc không đặt hoa dại hái bên đường hay một bó trộn lẫn đủ thứ hoa không rõ loại lên bàn thờ, cho rằng như vậy thiếu trang trọng. Đây là quan niệm thẩm mỹ – lễ nghi, không phải điều kiêng có lý do huyền bí. Hoa hái trong vườn nhà, cắm gọn một loại, thì nhiều nhà vẫn dùng.
Hoa, quả giả. Nhiều gia đình dùng hoa giả vì bận; nhiều người lớn tuổi thì không thích. Nếu dùng, nên lau bụi thường xuyên và để xa lửa vì hoa vải, hoa nhựa rất dễ cháy.
Quả đã bị ăn dở, sứt vỏ. Điều này thì hầu như nhà nào cũng tránh: đồ dâng lên bàn thờ phải nguyên, sạch, chưa ai dùng.
Đồ đựng quả, bình hoa và hạ quả sau rằm
Mâm bồng gỗ, đĩa sứ có chân, mâm đồng là những đồ đựng quả quen thuộc. Mâm bồng nâng quả lên cao, gọn và trang trọng; đĩa sứ dễ rửa, hợp bàn thờ nhỏ. Bình hoa nên có đế nặng, miệng vừa phải để hoa không xoè quá rộng. Nhiều nhà nhân rằm Giêng thay luôn bình hoa đã mẻ miệng hay mâm bồng bong sơn; bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng về chất liệu và kích thước trên Vật Phẩm Phong Thủy trước khi chọn.
Một điểm hay bị quên là khăn trải dưới đĩa quả và bình hoa. Nước đọng từ bình, nhựa quả chín rỉ ra làm khăn ố và bàn gỗ bị mốc chân. Lót một đĩa nhỏ dưới bình hoa, thay khăn trải sau mỗi dịp lễ lớn là đủ để bàn thờ bền và sạch.
Quả cúng rằm thường được hạ sau khi hương tàn, có nhà để qua một hai ngày. Theo quan niệm của nhiều gia đình, quả hạ xuống là lộc, cả nhà cùng ăn. Quả còn nguyên có thể chia cho con cháu, biếu hàng xóm; quả đã chín quá thì ăn ngay hoặc làm nước ép, sinh tố. Đừng để quả trên bàn thờ đến khi thối mới hạ: vừa mất vệ sinh, vừa gọi ruồi kiến lên bàn thờ.
Câu hỏi thường gặp
Mâm quả cúng rằm tháng Giêng có cần đủ năm loại không?
Không. Mâm ngũ quả là tập quán ngày Tết, và ngay cả ngày Tết cũng nhiều nhà không đủ năm loại. Rằm Giêng, một đĩa ba loại quả tươi, bày gọn là đủ lễ theo quan niệm của nhiều gia đình. Nhà muốn giữ bố cục ngũ quả thì cứ giữ.
Có nên dùng lại quả từ mâm ngũ quả Tết?
Quả nào còn chắc, không thâm, không mốc thì nhiều nhà vẫn giữ trên đĩa quả rằm. Quả đã mềm, có đốm hỏng thì nên hạ xuống ăn hoặc bỏ. Bưởi, phật thủ thường giữ được lâu hơn chuối, đu đủ, xoài.
Rằm tháng Giêng nên cắm hoa gì?
Cúc, huệ, lay ơn, hồng là những loại phổ biến và dễ mua quanh rằm Giêng ở cả ba miền. Sen thường trái mùa vào tháng Giêng. Chọn một hai loại, màu tươi sáng, cắm gọn là đẹp. Nếu nhà có nếp riêng về hoa cúng, giữ theo nếp nhà.
Có được dùng hoa giả trên bàn thờ ngày rằm không?
Nhiều gia đình bận rộn dùng hoa giả, nhiều người lớn tuổi thì chuộng hoa tươi hơn. Đây là chuyện tuỳ nếp nhà. Nếu dùng hoa giả, nên lau bụi định kỳ và đặt xa nến, đèn dầu vì hoa vải, hoa nhựa bắt lửa rất nhanh.
Quả cúng xong bao lâu thì hạ?
Nhiều nhà hạ quả cùng lúc với mâm cỗ sau khi hương tàn, một số nhà để thêm một hai ngày. Quan trọng là hạ trước khi quả bắt đầu hỏng. Quả hạ xuống được coi là lộc để cả nhà cùng ăn, chia cho người thân.
Mua quả nhập khẩu để cúng có được không?
Được. Không có quan niệm phổ biến nào cấm quả nhập khẩu trên bàn thờ. Nhiều quả nhập có lớp sáp bảo quản, nên rửa kỹ bằng nước ấm, lau khô trước khi bày. Chọn quả còn tươi, cuống xanh, không dập.