Màu đèn lồng là một quy ước văn hoá: đèn đỏ dùng cho ngày vui như Tết, Nguyên tiêu, cưới hỏi; đèn trắng trong tục của một số cộng đồng người Hoa gắn với nhà có tang; đèn vàng, đèn hình sen hay gặp ở chùa; còn đèn nhiều màu chủ yếu để trang trí. Treo đèn đôi hai bên cửa là kiểu bày cân đối quen thuộc cho dịp lễ.
Những quy ước này giúp người đi ngang hiểu nhà ấy đang có chuyện vui hay chuyện buồn, nên biết nó là để tránh hiểu lầm, không phải để tìm màu may mắn. Bài đi qua từng màu, cách treo đôi, treo chùm, vài điều nên tránh khi treo đèn ở khu phố có người Hoa, và gợi ý chọn màu cho nhà mình đêm rằm.
Màu đèn là ngôn ngữ, không phải bùa
Trong nhiều nền văn hoá Á Đông, màu sắc của vật treo trước cửa là một cách thông báo không lời. Nhìn đèn đỏ, người qua đường biết nhà ấy đang vui, đang đón Tết hay có hỷ sự; nhìn đèn trắng, ở một số cộng đồng, người ta biết nhà ấy đang có tang để giữ ý khi đi ngang. Màu đèn vì thế giống như một tấm thiệp mời hay tấm khăn tang treo ở cửa: nó nói cho người khác biết, để người khác cư xử cho phải.
Hiểu như vậy thì sẽ thấy những lời quảng cáo kiểu "đèn màu này hợp mệnh kia, treo vào sẽ hút tài lộc" không có gốc trong tục treo đèn được ghi chép. Theo quan niệm dân gian, đèn đỏ mang không khí vui, ấm; nó không bảo đảm điều gì cho người treo. Bạn chọn màu đèn theo dịp, theo không gian nhà mình và theo cái đẹp, giống như chọn màu áo cho một buổi tiệc.
Cũng cần nói rằng quy ước màu không giống nhau giữa các cộng đồng. Người Việt ở làng quê Bắc Bộ, người Hoa ở Chợ Lớn, người Minh Hương ở Hội An, người Việt ở Huế mỗi nơi có thói quen riêng. Những gì viết dưới đây là các quy ước phổ biến, có dị biệt theo vùng và theo gia đình.
Đèn đỏ: ngày vui, Tết và Nguyên tiêu
Màu đỏ trong văn hoá Trung Hoa và Việt Nam gắn với lửa, với sự ấm áp, với ngày vui. Câu đối Tết, bao lì xì, thiệp cưới, đèn lồng ngày lễ đều chuộng màu đỏ. Đèn lồng đỏ có tua vàng treo trước cửa là hình ảnh đặc trưng của Tết và đêm Nguyên tiêu trong các khu phố người Hoa ở Việt Nam, từ Chợ Lớn, Thủ Dầu Một đến Hội An.
Ở các hội quán người Hoa, đèn đỏ lớn thường được treo ở cổng chính, dưới mái hiên sân trong, và trong chính điện trước ban thờ. Đêm Nguyên tiêu, số đèn được treo thêm, có hội quán treo kín cả sân. Ở đây đèn đỏ vừa là trang trí vừa là một phần của nghi lễ đầu năm.
Với gia đình người Việt, đèn lồng đỏ ngày Tết phổ biến hơn từ vài chục năm gần đây, khi đèn sản xuất hàng loạt dễ mua. Nhiều nhà treo đèn đỏ từ ông Táo đến hết rằm tháng Giêng rồi mới tháo, coi như đèn của cả mùa Tết. Đèn đỏ cũng được dùng trong đám cưới, đám hỏi, lễ mừng thọ ở nhiều vùng. Nếu không biết chọn màu gì cho đêm rằm, đèn đỏ là lựa chọn ít khi sai, vì nó hợp với không khí đầu năm của hầu hết mọi gia đình.
Đèn trắng và những màu nên dè dặt
Trong tục của một số cộng đồng người Hoa, nhà có tang treo đèn lồng màu trắng hoặc màu nhạt trước cửa, có nơi ghi họ của gia đình trên đèn, để báo cho hàng xóm và người qua đường biết. Đèn được giữ trong thời gian tang, rồi tháo theo tập quán của từng gia đình. Ở các làng quê Việt, tang lễ thường được báo bằng khăn tang, rạp, cờ tang hơn là đèn, nhưng ở những nơi người Việt và người Hoa sống xen kẽ lâu đời, nhiều người vẫn hiểu đèn trắng theo nghĩa này.
Vì vậy, khi treo đèn ngày Tết hay đêm rằm, nhất là ở khu phố có cộng đồng người Hoa, nên tránh treo đèn trắng trơn trước cửa nhà. Không phải vì đèn trắng mang điều xấu, mà vì người xung quanh có thể hiểu nhầm nhà bạn có tang, rồi ngại không ghé chúc Tết. Đèn trắng có hoa văn màu, đèn trắng ngà phối đỏ thì thường không gây hiểu nhầm.
Đèn màu xanh lam, xanh lá, tím ngày nay xuất hiện nhiều trong bộ đèn trang trí và đèn lụa Hội An, không mang quy ước rõ ràng nào. Một số gia đình lớn tuổi người Hoa vẫn dè dặt với đèn xanh nhạt trước cửa vì liên tưởng tới tang. Nếu treo trong nhà, trong quán, ở sân chơi trẻ em thì không có gì phải băn khoăn.
Đèn vàng, đèn sen và đèn nhiều màu
Ở chùa, ngoài đèn đỏ ngày Tết, người ta hay gặp đèn vàng, đèn hình hoa sen, đèn trắng có hình hoa sen. Màu vàng trong Phật giáo gắn với y áo của nhà tu, với sự trang nghiêm; hoa sen là biểu tượng quen thuộc của nhà Phật. Những chiếc đèn này mang không khí của chốn thiền môn, khác với đèn đỏ rộn ràng của phố hội. Nếu nhà bạn có ban thờ Phật, đèn vàng nhạt hay đèn sen nhỏ là lựa chọn hợp với không gian đó.
Đèn nhiều màu là hình ảnh quen thuộc của phố cổ Hội An: đỏ, cam, vàng, xanh, tím treo xen nhau trên một dãy hiên. Kiểu treo này không theo một quy ước nghi lễ nào, mà là cách làm đẹp phố, phát triển mạnh cùng với du lịch trong vài chục năm gần đây. Nó đẹp chính nhờ sự ngẫu hứng, không cần tìm ý nghĩa cho từng màu.
Trong gia đình, bộ đèn nhiều màu hợp với không gian vui chơi của trẻ, sân thượng, ban công, quán cà phê. Ở trước cửa chính ngày lễ, nhiều gia đình vẫn chọn một màu chủ đạo, thường là đỏ, cho trang trọng; còn bên trong nhà thì tuỳ ý.
Đèn có chữ: đọc được rồi hãy treo
Nhiều chiếc đèn lồng không chỉ có màu mà còn có chữ. Ở nhà người Hoa và các hội quán, đèn thường ghi họ của gia đình hoặc tên hội quán bằng chữ Hán, để người đi đường biết đây là nhà ai, hội nào. Đèn cưới có chữ song hỷ, đèn Tết có chữ Phúc, chữ Xuân, đèn cửa hiệu lâu đời có tên hiệu. Đèn dùng trong tang lễ của một số cộng đồng cũng có thể mang chữ, với nội dung phù hợp với việc tang.
Vì vậy, nguyên tắc đơn giản là chỉ treo đèn có chữ khi bạn biết chữ đó nghĩa là gì. Đèn mua ở chợ, ở phố đèn có khi in chữ Hán theo mẫu sẵn, người bán cũng không đọc được. Treo trước cửa một chiếc đèn ghi họ của nhà khác, hay một chữ dùng cho việc tang, sẽ khiến người biết chữ đi ngang thấy khó xử. Nếu không chắc, hãy nhờ người đọc được chữ Hán xem giúp, hoặc chọn đèn không có chữ.
Đèn chữ quốc ngữ ngày nay cũng xuất hiện nhiều, ghi những từ như An Khang, Phúc, Lộc, Tết. Với loại đèn này không có rủi ro hiểu nhầm; chỉ cần để ý chữ in ngay ngắn, đúng chính tả, vì một chữ sai dấu treo trước cửa cả mùa Tết thì hơi đáng tiếc.
Treo đôi, treo chùm và số lượng đèn
Ngoài màu, cách treo cũng có vài quy ước quen thuộc. Bảng dưới gom những kiểu treo hay gặp và cách hiểu phổ biến, không phải quy định bắt buộc.
| Cách treo | Thường gặp ở đâu | Cách hiểu phổ biến | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Treo đôi hai bên cửa | Cửa nhà ngày Tết, cổng hội quán, cổng đình chùa | Cân đối, trang trọng, như đôi câu đối | Hai đèn cùng cỡ, cùng màu, cùng độ cao |
| Treo một đèn giữa cửa | Nhà phố hẹp, ban công, quán nhỏ | Đơn giản, gọn | Treo cao hơn đầu người, tránh va đầu |
| Treo chùm nhiều đèn | Phố cổ, cửa hàng, sân hội | Không khí lễ hội, rực rỡ | Kiểm tra dây điện và tải trọng móc treo |
| Treo dãy dọc ngõ | Ngõ xóm, sân chùa, sân trường đêm hội | Dẫn đường, nối các nhà lại với nhau | Không căng dây qua đường xe chạy, không vướng dây điện lực |
| Đèn ghi họ hoặc tên hiệu | Nhà người Hoa, hội quán, cửa hiệu lâu đời | Cho biết gia đình, dòng họ, tên hội | Không ghi chữ khi không chắc nghĩa |
Về số lượng đèn, không có quy tắc thống nhất được ghi chép. Có người thích số chẵn cho đủ đôi, có người treo theo chỗ trống của hiên nhà. Nghe ai nói treo bao nhiêu chiếc mới tốt, bạn có thể coi đó là sở thích riêng của người nói.
Gợi ý chọn màu đèn cho nhà mình đêm rằm
Nếu đang phân vân, có thể dựa vào vài gợi ý dưới đây để chọn đèn cho đêm rằm tháng Giêng:
- Trước cửa chính: một đôi đèn đỏ cùng cỡ là cách an toàn, hợp với không khí đầu năm ở hầu hết các vùng.
- Gần ban thờ Phật hoặc gia tiên: đèn vàng nhạt, đèn sen nhỏ, ánh sáng dịu; tránh đèn nhấp nháy nhiều màu.
- Ban công, sân thượng, góc chơi của trẻ: đèn nhiều màu, đèn giấy trẻ tự làm, tha hồ phối.
- Khu phố có người Hoa sinh sống: tránh đèn trắng trơn hay xanh nhạt trước cửa trong mùa Tết để khỏi bị hiểu nhầm.
- Nhà đang có tang: nhiều gia đình không treo đèn đỏ trong năm tang; hỏi ý người lớn trong nhà và theo nếp gia đình.
- Nhà thuê, chung cư: hỏi ban quản lý về việc treo đèn ở hành lang, ban công để không vi phạm quy định chung.
Màu nào cũng vậy, điều quan trọng hơn là đèn sạch, treo chắc và dùng nguồn sáng an toàn. Một chiếc đèn đẹp mà dây điện lủng lẳng thì cái đẹp không còn trọn.
Câu hỏi thường gặp
Treo đèn lồng đỏ ngày Tết có ý nghĩa gì?
Đèn đỏ gắn với ngày vui, với không khí ấm áp của Tết và đêm Nguyên tiêu, theo quan niệm của người Hoa và người Việt. Treo đèn đỏ là cách báo nhà đang đón Tết, chào năm mới. Đó là biểu tượng văn hoá, không phải vật bảo đảm may mắn.
Có nên treo đèn lồng trắng trước cửa ngày Tết không?
Nên tránh, nhất là ở khu phố có người Hoa. Trong tục của một số cộng đồng người Hoa, đèn trắng treo cửa là dấu hiệu nhà có tang, nên hàng xóm có thể hiểu nhầm. Đèn trắng có hoa văn màu, hoặc treo trong nhà thì không có gì đáng ngại.
Treo đèn lồng một chiếc hay hai chiếc thì đúng?
Không có quy định bắt buộc. Treo đôi hai bên cửa là kiểu cân đối, trang trọng thường thấy ở nhà lớn, hội quán; nhà phố hẹp treo một chiếc giữa cửa cũng rất bình thường. Chọn theo kích thước cửa và không gian.
Đèn lồng ở chùa thường có màu gì?
Ngày Tết nhiều chùa treo đèn đỏ ở cổng; trong khuôn viên và chính điện hay gặp đèn vàng, đèn trắng hoặc đèn hình hoa sen. Mỗi chùa có cách trang trí riêng, mùa Phật Đản và Vu Lan cũng có kiểu đèn riêng.
Nhà có tang có treo đèn lồng ngày Tết được không?
Tuỳ nếp mỗi gia đình và vùng miền. Nhiều gia đình trong năm có tang không treo đèn đỏ, không trang trí rực rỡ, chỉ thắp đèn trên bàn thờ. Nên hỏi người lớn trong họ và làm theo cách gia đình đã quen.