Ngày thơ Việt Nam là gì: ra đời năm 2003, vì sao chọn đúng đêm rằm tháng Giêng

Ngày thơ Việt Nam là ngày hội của thơ ca được tổ chức vào rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm, tức đúng đêm Nguyên tiêu. Lần đầu tiên diễn ra vào rằm tháng Giêng năm Quý Mùi 2003 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội, do Hội Nhà văn Việt Nam khởi xướng. Từ đó, rằm tháng Giêng không chỉ là ngày nhiều gia đình sắm mâm cúng, đi chùa, mà còn là ngày của người làm thơ và người đọc thơ.

Vì đi theo lịch âm, ngày dương lịch của Ngày thơ thay đổi theo từng năm. Năm 2027, rằm tháng Giêng rơi vào ngày 20/2/2027. Bài này giải thích ngày thơ sinh ra trong hoàn cảnh nào, vì sao người ta chọn đêm rằm đầu năm chứ không phải một ngày dương lịch cố định, và ngày ấy có ý nghĩa gì với một người bình thường không làm thơ chuyên nghiệp.

Ngày thơ Việt Nam ra đời trong hoàn cảnh nào

Đầu những năm 2000, đời sống thơ ở Việt Nam có một nghịch lý quen thuộc: người làm thơ rất đông, các câu lạc bộ thơ có mặt ở hầu khắp phường xã, nhưng thơ ngày càng ít xuất hiện trong không gian chung. Tập thơ in ra chủ yếu tặng nhau, các đêm thơ diễn ra trong phòng nhỏ, người trẻ thì tìm đến những hình thức giải trí khác. Ý tưởng về một ngày dành riêng cho thơ, đưa thơ ra sân rộng cho mọi người cùng đến, xuất phát từ chính nỗi trăn trở ấy của giới cầm bút.

Hội Nhà văn Việt Nam đứng ra tổ chức Ngày thơ đầu tiên vào rằm tháng Giêng năm 2003, chọn Văn Miếu – Quốc Tử Giám làm nơi tổ chức. Chọn Văn Miếu không phải ngẫu nhiên: đây là nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền, nơi đặt Quốc Tử Giám, trường học cao nhất của nhà nước phong kiến, nơi có hàng bia ghi tên tiến sĩ. Với người Việt, Văn Miếu gắn với chữ nghĩa và việc học, nên đặt ngày hội của thơ ở đó là đặt thơ vào đúng mạch truyền thống văn chương.

Sau lần đầu, ngày thơ được duy trì thành lệ hằng năm và lan dần ra các tỉnh, thành. Nhiều địa phương có hội văn học nghệ thuật tự tổ chức ngày thơ của mình, thường vào cùng đêm rằm tháng Giêng hoặc vài ngày quanh đó. Chương trình cụ thể của mỗi năm, chủ đề, khách mời và địa điểm do ban tổ chức công bố trước, nên muốn đi dự thì cách chắc nhất là theo dõi thông báo của Hội Nhà văn Việt Nam và hội văn học nghệ thuật ở tỉnh mình.

Vì sao chọn đêm rằm tháng Giêng chứ không phải một ngày dương lịch

Đêm Nguyên tiêu vốn là đêm của thơ. Trong truyền thống Á Đông, đêm rằm đầu tiên của năm mới là dịp thưởng trăng, ngắm đèn, ngâm vịnh. Văn học chữ Hán của Trung Hoa có cả một dòng thơ viết về đêm Nguyên tịch, và nhà nho Việt xưa cũng quen làm thơ xướng hoạ trong những đêm trăng đầu năm. Đặt ngày thơ vào đêm ấy là nối lại một thói quen đã có từ lâu, không phải dựng một dịp mới từ con số không.

Có một bài thơ Nguyên tiêu rất quen với người Việt. Bài "Nguyên tiêu" (Rằm tháng Giêng) của Hồ Chí Minh, viết bằng chữ Hán đầu năm 1948 ở chiến khu Việt Bắc, đã có mặt trong sách giáo khoa nhiều thế hệ. Cách giải thích thường được nhắc là chính hình ảnh đêm rằm, dòng sông, ánh trăng trong bài thơ này góp phần khiến đêm Nguyên tiêu trở thành mốc gợi nhớ tự nhiên cho một ngày của thơ.

Tháng Giêng là tháng của hội hè. Câu tục ngữ "Tháng Giêng là tháng ăn chơi" phản ánh đúng nhịp sống nông nghiệp cũ: mùa màng xong, người ta có thời gian đi hội, đi chùa, thăm nhau. Một ngày thơ đặt vào tháng Giêng sẽ có sẵn không khí xuân, có sẵn người đi lễ, đi chơi, dễ kéo được đám đông hơn một ngày giữa mùa làm ăn bận rộn.

Lịch âm giữ thơ gần với đời sống thường nhật. Nếu chọn một ngày dương lịch cố định, ngày thơ dễ trở thành một dòng trên lịch công tác. Gắn với rằm tháng Giêng, nó đứng cạnh những việc mà gần như gia đình nào cũng làm: cúng rằm, đi chùa, ăn bữa cơm đầu năm. Người ta nhớ ngày thơ vì nhớ ngày rằm, và điều đó giúp thơ có chỗ trong ký ức chung.

Ngày thơ rơi vào ngày nào dương lịch

Rằm tháng Giêng thay đổi ngày dương lịch theo từng năm vì lịch âm Việt Nam dựa vào chu kỳ Mặt Trăng. Bảng dưới chỉ ghi năm đã chắc chắn quy đổi; các năm khác, bạn nên tra lịch âm dương do cơ quan khí tượng thiên văn công bố hoặc lịch treo tường của gia đình.

Một điểm hay nhầm: chương trình ngày thơ không phải lúc nào cũng gói gọn trong một buổi. Có năm phần hoạt động ban ngày và đêm thơ buổi tối tách nhau, có năm các địa phương tổ chức lùi một hai ngày để tránh trùng lịch lễ. Vì thế, ngày rằm là mốc chính, còn giờ giấc cụ thể phải xem thông báo của từng nơi.

Ngày thơ khác một đêm thơ bình thường ở chỗ nào

Một đêm thơ của câu lạc bộ thường có khán giả quen mặt: hội viên, gia đình, bạn bè. Ngày thơ Việt Nam được nghĩ ra để làm điều ngược lại, tức là đưa thơ đến với người chưa từng ngồi trong một đêm thơ nào. Vì thế phần lớn hoạt động diễn ra ở không gian mở, ai đi ngang cũng có thể dừng lại nghe, đọc, xem, không cần giấy mời.

Điểm khác thứ hai là tính chất "ngày hội". Ngoài phần đọc thơ trên sân khấu, thường có những hình thức trình bày thơ bằng mắt, bằng tay: thơ viết thành thư pháp, thơ treo trên cây, thơ in trên diều, gian giới thiệu sách thơ, góc để người xem tự viết vài câu. Nhờ vậy, người không quen nghe đọc thơ vẫn có chỗ để tham gia theo cách của mình.

Điểm khác thứ ba là quy mô cả nước. Một đêm thơ câu lạc bộ là chuyện của một nhóm, còn ngày thơ là dịp mà trong cùng một đêm trăng, nhiều tỉnh, nhiều trường học, nhiều xóm nhỏ cùng đọc thơ. Cảm giác "cả nước cùng đọc thơ" ấy chính là điều làm nên ý nghĩa riêng của ngày này, dù mỗi nơi làm to nhỏ khác nhau.

Những hiểu lầm thường gặp về Ngày thơ Việt Nam

Vì ngày thơ trùng với rằm tháng Giêng, nhiều người nhập hai chuyện làm một hoặc hiểu sai về tính chất của nó. Những điểm dưới đây giúp bạn nói về ngày thơ cho đúng, nhất là khi viết bài giới thiệu hay trả lời con cái.

• Ngày thơ không phải ngày lễ nghỉ. Đây là ngày hội văn hoá do giới văn chương khởi xướng, không có trong danh sách ngày nghỉ của người lao động.
• Ngày thơ không phải một nghi lễ tôn giáo. Việc tổ chức ở Văn Miếu gắn với truyền thống học hành, chữ nghĩa; phần dâng hương nếu có là nghi thức tưởng nhớ tiền nhân, không biến ngày thơ thành ngày lễ của một tôn giáo nào.
• Không phải chỉ nhà thơ chuyên nghiệp mới được tham dự. Phần lớn hoạt động mở cho công chúng, và chính người đọc bình thường mới là đối tượng mà ngày thơ muốn hướng tới.
• Ngày thơ không phải "thi thơ". Một số địa phương có thể kết hợp trao giải cuộc thi sáng tác, nhưng tinh thần chính là cùng đọc, cùng nghe, không phải phân hơn kém.
• Ngày thơ không đồng nhất với Tết Nguyên tiêu. Tết Nguyên tiêu có từ rất lâu với tục cúng rằm, đi chùa, ngắm đèn; ngày thơ là một sinh hoạt văn hoá mới, chọn đứng cạnh Tết Nguyên tiêu vì hợp không khí.
• Chương trình không cố định qua các năm. Chủ đề, địa điểm, khách mời đều do ban tổ chức quyết định theo từng năm, nên đừng dựa vào bài viết của năm trước để lên kế hoạch đi dự.

Nắm được mấy điểm này, bạn sẽ tránh được những câu giới thiệu kiểu "ngày lễ thiêng liêng của thi ca" vừa sáo vừa sai, và nói về ngày thơ bằng giọng của người hiểu chuyện.

Ngày thơ ở các tỉnh, ở trường học và trong mỗi gia đình

Bên cạnh chương trình chính ở Hà Nội, rất nhiều tỉnh, thành tổ chức ngày thơ của riêng mình. Thường thì hội văn học nghệ thuật tỉnh hoặc các câu lạc bộ thơ của người cao tuổi đứng ra làm, địa điểm là nhà văn hoá, công viên, sân di tích, có khi là sân đình làng. Quy mô nhỏ hơn nhưng không khí gần gũi hơn: người đọc thơ là hàng xóm, người nghe là người quen, thơ nói về chính dòng sông, cánh đồng của địa phương.

Ở trường học, ngày thơ là dịp để thầy cô đưa thơ ra khỏi giờ phân tích văn bản. Học sinh đọc bài mình yêu thích, chép thơ trang trí lớp, làm báo tường chủ đề mùa xuân. Điều đáng giữ ở đây là tinh thần tự nguyện và không chấm điểm, để thơ là niềm vui chứ không thêm một bài kiểm tra.

Trong gia đình, ngày thơ có thể chỉ là một việc rất nhỏ: sau bữa cơm rằm, mỗi người đọc một bài thơ mình nhớ, ông bà đọc thơ thời trẻ, trẻ con đọc bài vừa học. Không cần sân khấu, không cần micro. Nhiều người lớn tuổi vẫn thuộc lòng những đoạn Kiều, những bài thơ học từ thời đi học; đêm rằm là lúc hợp nhất để nghe lại những câu ấy, và để trẻ nhỏ thấy thơ là một thứ người lớn mang theo suốt đời.

Ý nghĩa của Ngày thơ với người đọc hôm nay

Ngày thơ không làm cho ai bỗng dưng thích thơ, cũng không cứu được một tập thơ dở. Giá trị của nó khiêm tốn hơn và thực tế hơn: nó tạo ra một cái cớ hằng năm để người ta dừng lại với thơ. Một học sinh có thể lần đầu nghe một bài thơ đọc trên sân Văn Miếu và tìm mua tập thơ ấy. Một người cao tuổi có dịp đọc thơ mình trước đám đông. Một gia đình có thêm một nếp nhỏ cho đêm rằm.

Ngày thơ cũng là tấm gương để giới làm thơ nhìn lại mình. Mỗi năm, sau ngày hội, báo chí và người đọc thường bàn về việc chương trình có đến được với người trẻ không, thơ đọc lên có làm người nghe xúc động không, hay chỉ là một dịp tụ họp quen thuộc. Những tranh luận ấy là dấu hiệu tốt: một ngày hội còn được tranh luận là một ngày hội còn sống.

Với người đọc bình thường, cách đơn giản nhất để "dự" ngày thơ là đọc một bài thơ trọn vẹn vào đêm rằm. Không cần đi xa, không cần biết bình giảng. Chọn một bài bạn từng thích, đọc chậm, đọc thành tiếng nếu được. Thơ vốn sinh ra để được đọc lên, và một đêm trăng đầu năm là thời điểm dễ chịu để nhớ lại điều đó.

Câu hỏi thường gặp

Ngày thơ Việt Nam năm 2027 là ngày nào?

Ngày thơ Việt Nam diễn ra vào rằm tháng Giêng âm lịch. Năm 2027, rằm tháng Giêng là ngày 20/2/2027 dương lịch. Giờ giấc và địa điểm cụ thể do ban tổ chức công bố trước, nên bạn nên theo dõi thông báo của Hội Nhà văn Việt Nam và hội văn học nghệ thuật địa phương.

Ai tổ chức Ngày thơ Việt Nam?

Ngày thơ Việt Nam do Hội Nhà văn Việt Nam khởi xướng và tổ chức chương trình chính, lần đầu năm 2003 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ở các tỉnh, hội văn học nghệ thuật, câu lạc bộ thơ, trường học thường tự tổ chức ngày thơ của mình theo quy mô riêng.

Ngày thơ Việt Nam có phải ngày nghỉ lễ không?

Không. Đây là một ngày hội văn hoá, không nằm trong các ngày nghỉ lễ chính thức của người lao động. Hoạt động thường diễn ra cả ban ngày lẫn buổi tối, nên người đi làm vẫn có thể tham dự phần đêm thơ sau giờ làm.

Vì sao Ngày thơ được tổ chức ở Văn Miếu?

Văn Miếu – Quốc Tử Giám gắn với truyền thống học hành, khoa cử và chữ nghĩa của người Việt. Đặt ngày hội của thơ ở đó là đặt thơ vào mạch văn chương lâu đời. Một số năm chương trình có thể chuyển sang địa điểm khác ở Hà Nội tuỳ ban tổ chức.

Không làm thơ thì có nên đi dự Ngày thơ không?

Nên, nếu bạn thích không khí văn chương. Ngày thơ được nghĩ ra chính là để mời người đọc bình thường đến với thơ. Bạn có thể nghe đọc thơ, xem thơ thư pháp, ghé gian sách, hoặc đơn giản là đi dạo trong không khí đêm rằm đầu năm.

Ngày thơ Việt Nam và Ngày Thơ thế giới khác nhau thế nào?

Ngày Thơ thế giới do UNESCO chọn là ngày 21 tháng 3 dương lịch hằng năm. Ngày thơ Việt Nam đi theo lịch âm, vào rằm tháng Giêng, gắn với đêm Nguyên tiêu. Hai ngày có tinh thần gần nhau nhưng độc lập, ra đời trong hai bối cảnh khác nhau.