Việt Nam, Trung Hoa, Hàn Quốc và Nhật Bản đều có một ngày lễ vào rằm tháng Giêng, cùng gốc từ lịch âm và nền nông nghiệp lúa, nhưng mỗi nơi đặt trọng tâm khác nhau. Người Việt gắn rằm Giêng với lễ chùa và mâm cúng gia tiên; người Hoa gắn với hội đèn, đố đèn, bánh viên; người Hàn gắn với món ăn từ hạt khô, đón trăng, đốt lửa; người Nhật, sau khi chuyển sang dương lịch, giữ Tết nhỏ ngày 15/1 với cháo đậu đỏ và lửa tiễn đồ Tết.
Bài này đặt bốn truyền thống cạnh nhau theo từng mặt: ngày tháng, món ăn, lửa và đèn, nghi lễ, cộng đồng, và cách mỗi nơi giữ tục hôm nay. Mục đích là giúp bạn hiểu điểm chung và điểm riêng, chứ không xếp hạng truyền thống nào "hay hơn". Chi tiết từng nước có trong các bài riêng của danh mục.
Gốc chung: một đêm trăng tròn trong lịch nông nghiệp
Cả bốn nước từng dùng hệ âm dương lịch có gốc từ Trung Hoa, trong đó mỗi tháng bắt đầu bằng trăng mới và ngày 15 thường là trăng tròn. Rằm tháng Giêng là đêm trăng tròn đầu tiên của năm, rơi vào lúc mùa đông sắp hết, mùa cày cấy sắp bắt đầu. Với cư dân nông nghiệp, đó là thời điểm tự nhiên để cầu cho một năm mưa thuận, lúa tốt, người khoẻ.
Từ gốc chung này, mỗi nước phát triển tục riêng tuỳ khí hậu, tôn giáo và lịch sử. Phật giáo, Đạo giáo, tín ngưỡng dân gian, tục thờ tổ tiên và các nghi lễ nông nghiệp bản địa đều để lại dấu vết trong ngày rằm Giêng của từng nước, với liều lượng khác nhau.
Hiểu gốc chung giúp tránh hai cách nghĩ sai thường gặp. Một là cho rằng tục của nước này là "bắt chước" nước kia; thực tế các nước chia sẻ một khung lịch và nhiều ảnh hưởng qua lại, nhưng tục cụ thể đã lớn lên theo đường riêng hàng trăm năm. Hai là cho rằng các tục hoàn toàn không liên quan; thực tế chúng có chung nhiều mô típ như trăng tròn, lửa, món ăn từ ngũ cốc, kéo co cầu mùa.
Bảng so sánh nhanh bốn truyền thống
Bảng dưới tóm tắt nét chính của từng nước. Mỗi ô là nét phổ biến, trong từng nước vẫn có khác biệt vùng miền.
| Khía cạnh | Việt Nam | Trung Hoa | Hàn Quốc | Nhật Bản |
|---|---|---|---|---|
| Tên gọi | Rằm tháng Giêng, Tết Nguyên Tiêu, Tết Thượng nguyên | Nguyên tiêu tiết, Thượng nguyên, Đăng tiết | Jeongwol Daeboreum | Koshōgatsu (tiểu chính nguyệt) |
| Ngày | Rằm tháng Giêng âm lịch | Rằm tháng Giêng âm lịch | Rằm tháng Giêng âm lịch (giờ Hàn Quốc) | Phần lớn 15/1 dương lịch |
| Món ăn tiêu biểu | Xôi, chè, bánh trôi, chè trôi nước, mâm cỗ | Bánh nguyên tiêu, thang viên | Cơm ngũ cốc, rau khô, hạt cứng, cơm nếp ngọt | Cháo đậu đỏ, bánh mochi nướng |
| Lửa và đèn | Hương đèn bàn thờ, đèn lồng ở Hội An, khu người Hoa | Hội đèn lớn, đèn lồng, đố đèn | Đốt nhà trăng bằng rơm, cành thông | Đốt đồ trang trí Tết trong lửa dondo-yaki |
| Trọng tâm nghi lễ | Lễ chùa, cúng gia tiên, thần linh | Hội đèn, cúng ở nhà và miếu | Cầu sức khoẻ, cầu mùa, đón trăng | Cầu mùa, tiễn thần năm |
| Nét riêng | Ngày thơ Việt Nam từ năm 2003 | Đố đèn, lễ tình nhân Trung Hoa | Cắn hạt, bán cái nóng, kéo co | Tết của phụ nữ, cành bánh hoa |
| Ngày nghỉ | Không phải ngày nghỉ lễ chính thức | Không nghỉ ở đại lục | Không phải ngày nghỉ | Không phải ngày nghỉ |
Nhìn bảng, điểm chung dễ thấy nhất là cả bốn nước đều không còn coi rằm Giêng là ngày nghỉ chính thức, nhưng vẫn giữ nó trong gia đình và cộng đồng. Điều đó cho thấy tục sống bằng sinh hoạt thật của người dân, không cần lịch nghỉ hỗ trợ.
Chuyện ngày tháng: vì sao không phải năm nào cũng trùng ngày
Người Việt hay nghĩ rằm tháng Giêng của các nước Á Đông luôn trùng nhau. Phần lớn các năm là vậy, nhưng có ngoại lệ. Lịch âm mỗi nước tính theo giờ chuẩn của nước đó: Việt Nam theo múi giờ UTC+7, Trung Quốc UTC+8, Hàn Quốc UTC+9. Khi trăng mới rơi vào khoảng gần nửa đêm, ngày mồng một có thể lệch nhau một ngày giữa các nước, kéo theo ngày rằm cũng lệch.
Năm 2027 là một ví dụ cụ thể. Trăng mới đầu năm rơi vào khoảng 23 giờ ngày 6/2 theo giờ Việt Nam, nên Tết Nguyên Đán Việt Nam và Trung Quốc là 6/2/2027, rằm tháng Giêng là 20/2/2027. Theo giờ Hàn Quốc thì thời điểm ấy đã sang ngày 7/2, nên Seollal là 7/2/2027 và Daeboreum là 21/2/2027. Hai nước láng giềng cùng lịch âm mà vẫn cách nhau một ngày.
Nhật Bản là trường hợp khác hẳn: từ năm 1873 đã chuyển sang dương lịch, nên Koshōgatsu phần lớn giữ ngày 15/1 dương lịch, thường cách rằm Giêng âm lịch vài tuần. Vì vậy, khi viết bài hay làm lịch sự kiện đa văn hoá, bạn nên kiểm ngày theo lịch chính thức của từng nước, không suy từ lịch Việt Nam.
Món ăn: bốn cách nói chuyện mùa màng
Việt Nam: xôi chè và mâm cỗ. Mâm rằm Giêng của người Việt thường có xôi, chè, trái cây, hương hoa, nhà nào làm cỗ mặn thì thêm gà, giò, canh. Nhiều gia đình làm mâm chay vì gắn với lễ Phật. Ở Nam Bộ, chè trôi nước là món rất quen.
Trung Hoa: viên bột nếp tròn. Bánh nguyên tiêu lăn bột ở phía Bắc và thang viên gói tay ở phía Nam là món trung tâm, mang ý đoàn viên qua hình tròn và qua chữ đồng âm.
Hàn Quốc: hạt khô và rau khô. Cơm ngũ cốc, các đĩa rau phơi khô từ năm trước, hạt cứng để cắn buổi sáng, cơm nếp ngọt với táo đỏ, hạt dẻ. Bàn ăn mang dấu ấn của mùa đông dài, khi dự trữ khô là nguồn thực phẩm chính.
Nhật Bản: cháo đậu đỏ. Bát cháo loãng nấu đậu đỏ, có khi thả bánh mochi, ăn buổi sáng ngày 15/1. Màu đỏ mang ý xua điều xấu theo quan niệm dân gian, bát cháo nhẹ còn giúp nghỉ bụng sau Tết.
Điểm chung. Cả bốn đều lấy ngũ cốc làm trung tâm: gạo nếp, đậu, kê, hạt. Đó là dấu vết rõ nhất của gốc nông nghiệp chung, khi rằm Giêng là lúc người ta nhìn vào kho lúa và nghĩ đến mùa gieo sắp tới.
Lửa, đèn và trăng: ba cách làm sáng đêm rằm
Ánh sáng là mô típ chung của rằm Giêng ở cả khu vực, nhưng mỗi nơi chọn một dạng. Người Hoa chọn đèn: hàng nghìn chiếc đèn lồng, đèn kéo quân, đèn tạo hình, đèn có câu đố. Người Hàn chọn lửa lớn ngoài đồng: nhà trăng bằng rơm cháy rực đúng lúc trăng mọc. Người Nhật cũng chọn lửa, nhưng là lửa tiễn đồ Tết, đốt ban ngày hoặc chiều tối ở sân đền. Người Việt chủ yếu dùng ánh sáng nhỏ: hương, nến trên bàn thờ, đèn lồng ở Hội An, các khu người Hoa và một số lễ hội.
Và cả bốn nước đều nhìn lên mặt trăng. Người Hàn có tục lên đồi đón trăng, người Hoa ngắm trăng trong đêm hội, người Việt có đêm thơ dưới trăng rằm ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Riêng người Nhật, vì Koshōgatsu đã theo dương lịch, ngày 15/1 có thể không phải đêm trăng tròn thật.
Lửa và đèn đều đi kèm rủi ro. Cả bốn nước ngày nay đều có những điều chỉnh: hạn chế pháo, cấm hoặc quản lý đèn trời, tổ chức đốt lửa lớn có lực lượng cứu hoả. Ở Việt Nam, pháo nổ bị cấm, đèn trời bị nhiều địa phương cấm hoặc hạn chế; đèn lồng cầm tay và hoa đăng thả đúng nơi là những cách an toàn để giữ ánh sáng đêm rằm.
Cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á: thêm những sắc thái riêng
Ngoài bốn nước kể trên, cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á có những tục Nguyên tiêu riêng, kết hợp gốc Phúc Kiến, Quảng Đông với văn hoá bản địa. Ở Malaysia và Singapore, người Hoa gốc Phúc Kiến gọi đêm rằm Giêng là Chap Goh Mei, nghĩa là "đêm mười lăm". Ở Penang có tục các cô gái trẻ ném quả quýt xuống biển kèm lời ước tìm được người tốt; tục này nay chủ yếu mang tính vui và được tổ chức thành sự kiện cộng đồng.
Ở Việt Nam, cộng đồng người Hoa đón Nguyên tiêu với hội quán, đèn lồng, múa lân và thang viên, trong sự hoà trộn với văn hoá Việt suốt nhiều thế hệ. Ở Chợ Lớn, Hội An hay Thủ Dầu Một, đêm rằm Giêng là dịp người Việt và người Hoa cùng đi hội.
Những sắc thái này cho thấy một ngày lễ có thể đi rất xa khỏi nơi khởi đầu và tiếp tục thay đổi. Không có phiên bản "gốc" nào đứng yên; mỗi cộng đồng giữ tục bằng cách thích nghi nó với cuộc sống của mình.
Dùng sự so sánh này vào việc gì
Hiểu rằm Giêng của các nước láng giềng không chỉ để biết thêm. Nó có ích cho nhiều người:
- Học sinh, sinh viên: làm bài thuyết trình, bài luận về văn hoá Á Đông với dẫn chứng cụ thể thay vì nói chung chung.
- Gia đình đa văn hoá: vợ chồng Việt – Hàn, Việt – Nhật, Việt – Hoa có thể giữ cả hai tục, giải thích cho con điểm chung và điểm riêng.
- Người Việt ở nước ngoài: tham gia lễ hội địa phương mà vẫn giữ mâm rằm theo nếp nhà, hiểu vì sao ngày tháng có khi lệch.
- Người làm nội dung, giáo viên: soạn chương trình đêm rằm đa văn hoá ở trường quốc tế, trung tâm ngoại ngữ, tránh nhầm lẫn và tránh khuôn mẫu.
- Người làm du lịch: giới thiệu cho khách nước ngoài đến Việt Nam dịp rằm Giêng hiểu tục Việt qua những điều họ đã quen ở nước mình.
Khi so sánh, nên giữ thái độ tôn trọng và chính xác: nêu tục như nó đang được giữ, ghi rõ là quan niệm dân gian khi nói về ý nghĩa, không phóng đại, không chế giễu tục của nước nào. Một sự so sánh tốt làm người đọc thấy gần hơn với hàng xóm, không phải xa hơn.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng các nước có luôn trùng ngày không?
Phần lớn các năm Việt Nam, Trung Quốc và Hàn Quốc trùng ngày, nhưng có năm lệch một ngày do mỗi nước tính lịch âm theo múi giờ riêng. Năm 2027, rằm Giêng ở Việt Nam là 20/2 còn Daeboreum ở Hàn Quốc là 21/2. Nhật Bản phần lớn giữ ngày 15/1 dương lịch.
Nước nào coi rằm tháng Giêng là ngày nghỉ lễ chính thức?
Hiện nay Việt Nam, Trung Quốc đại lục, Hàn Quốc và Nhật Bản đều không coi rằm Giêng là ngày nghỉ lễ chính thức. Người dân giữ tục vào buổi tối hoặc ngày nghỉ gần nhất. Quy định có thể khác ở một số vùng lãnh thổ, nên kiểm lịch chính thức từng nơi.
Vì sao các nước đều có món ăn từ gạo nếp, hạt vào ngày rằm Giêng?
Vì cả bốn nước có nền nông nghiệp ngũ cốc lâu đời, và rằm Giêng là thời điểm chuẩn bị mùa gieo trồng mới. Món ăn từ gạo nếp, đậu, kê mang ý mong được mùa theo quan niệm dân gian, đồng thời dùng nguồn lương thực dự trữ sẵn trong mùa đông.
Chap Goh Mei là gì?
Đó là cách gọi đêm rằm tháng Giêng của người Hoa gốc Phúc Kiến ở Malaysia, Singapore, nghĩa là đêm mười lăm. Đêm này khép lại mùa Tết, có các hoạt động cộng đồng, và ở Penang nổi tiếng với tục ném quýt xuống biển kèm lời ước, nay tổ chức như sự kiện vui.
Có thể tổ chức đêm rằm Giêng đa văn hoá ở trường học không?
Có thể, với các góc giới thiệu món ăn, đèn lồng, đố đèn, kéo co và thơ. Nên chọn hoạt động an toàn, tránh lửa lớn và đèn trời, mời phụ huynh các nước kể về tục nhà mình, và ghi rõ đâu là quan niệm dân gian để học sinh hiểu đúng.
Tục rằm Giêng của nước nào gần với Việt Nam nhất?
Khó chọn một nước. Về phần lễ chùa và cúng gia tiên, Việt Nam gần với cộng đồng người Hoa phía Nam Trung Hoa; về kéo co cầu mùa, gần với Hàn Quốc; về món chè trôi nước, gần với thang viên. Mỗi mặt gần với một nơi khác nhau.