Lễ dâng sao có mặt ở nhiều chùa Việt không phải vì nó nằm trong giáo lý nhà Phật, mà vì chùa Việt từ lâu đã là nơi dung hợp nhiều lớp tín ngưỡng: Phật giáo, Đạo giáo, thờ Mẫu, thờ thần làng. Người dân mang nhu cầu tín ngưỡng của mình đến chùa, và nhiều chùa đáp ứng nhu cầu đó. Trong khi ấy, không ít vị tăng đã nói rõ trên báo chí rằng dâng sao giải hạn không phải là pháp hành của Phật giáo.
Bài này kể lại vì sao hiện tượng ấy hình thành, quan điểm chung của nhiều vị tăng, và cách các chùa đang ứng xử. Bài không đánh giá ngôi chùa cụ thể nào, không giảng giáo lý thay nhà tu hành. Với người đi lễ, điều hữu ích nhất là hiểu bối cảnh, rồi tự hỏi chính ngôi chùa mình đến về nếp riêng của họ.
Chùa Việt là nơi dung hợp, không phải chỉ thờ Phật
Bước vào nhiều ngôi chùa làng ở đồng bằng Bắc Bộ, bạn sẽ thấy ngoài chính điện thờ Phật còn có nhà Tổ thờ các vị sư đã viên tịch, có khi thêm điện thờ Mẫu, ban thờ Đức Ông, ban Thánh Hiền, ban thờ thần làng. Kiểu bố cục "tiền Phật hậu Mẫu", phía trước thờ Phật, phía sau thờ Mẫu, là nét quen thuộc ở nhiều nơi. Các nhà nghiên cứu văn hoá thường dùng hiện tượng này làm ví dụ cho tinh thần dung hợp tín ngưỡng của người Việt.
Tinh thần ấy có tên gọi quen thuộc là "tam giáo đồng nguyên", ba đạo Phật, Lão, Nho cùng gốc, cùng hướng con người về điều thiện. Trong thực hành, người dân không phân định rạch ròi đâu là nghi lễ Phật giáo, đâu là Đạo giáo, đâu là tín ngưỡng bản địa. Ngôi chùa trong làng là nơi họ gửi mọi mong cầu, từ cầu an, cầu con, đến những nghi lễ có gốc Đạo giáo như dâng sao.
Hiểu bối cảnh này giúp tránh hai thái độ cực đoan. Một là coi mọi thứ diễn ra trong chùa đều là Phật giáo chính thống. Hai là chê bai các chùa có dâng sao như thể đó là sai lệch đơn thuần. Thực tế phức tạp hơn: đó là một lớp văn hoá dân gian chồng lên sinh hoạt nhà chùa qua nhiều thế hệ.
Từ đền, quán đến chùa: dâng sao đi vào chùa thế nào
Theo gốc, nghi lễ cầu các vì sao thuộc về Đạo giáo, vốn có quán, đền, điện riêng. Ở Việt Nam, Đạo giáo không phát triển thành một tổ chức lớn mạnh và tách bạch như ở Trung Hoa; nhiều nghi lễ của nó hoà vào đền phủ, vào thầy cúng dân gian, và một phần vào chùa. Khi người dân quen đến chùa vào dịp đầu năm, việc gửi thêm lễ sao vào đó là điều dễ hiểu.
Nhà chùa ở làng quê xưa cũng gắn chặt với cộng đồng. Vị sư trụ trì nhiều khi là người được dân làng nhờ cậy trong mọi việc tâm linh, từ đám tang, cầu an cho đến xem ngày. Đáp ứng một nhu cầu phổ biến như dâng sao là cách giữ mối gắn bó với làng, dù việc ấy không xuất phát từ kinh điển.
Không có tư liệu chắc chắn nào cho biết tục dâng sao bắt đầu xuất hiện trong chùa Việt từ năm nào. Điều chắc hơn là nó đã tồn tại khá lâu ở miền Bắc, rồi theo dòng người di cư lan vào các vùng khác, và có những thời kỳ nở rộ mạnh, đặc biệt khi đời sống kinh tế khá lên, chùa được trùng tu, và truyền thông nói nhiều về sao hạn đầu năm.
Quan điểm chung của nhiều vị tăng
Dâng sao không phải giáo lý nhà Phật. Đây là ý được nhiều vị tăng nhắc lại trên báo chí và trong các buổi giảng: kinh điển Phật giáo không dạy việc cúng sao để tránh hoạ. Một số vị đã nói thẳng điều này trong những năm gần đây, khi tục dâng sao ở chùa trở nên rầm rộ.
Phúc hoạ gắn với việc làm của chính mình. Theo cách nhiều vị tăng giảng giải, Phật giáo nhấn mạnh nhân quả: hành động của con người dẫn tới kết quả trong đời họ. Sao trên trời không phải là thứ quyết định phúc hoạ. Phần giảng sâu về nhân quả, bạn nên nghe từ chính chư tăng.
Nhà chùa thường chọn cách chuyển hoá thay vì cấm đoán. Nhiều vị hiểu rằng người dân tìm đến dâng sao vì lo lắng. Thay vì từ chối thẳng, họ tổ chức khoá lễ cầu an, giảng giải thêm để người dự hiểu, và giảm dần phần nghi lễ dân gian.
Không lợi dụng nỗi sợ để thu tiền. Đây là điểm nhiều vị tăng và các cơ quan quản lý cùng nhấn mạnh: không chùa nào nên ép mức đóng góp, càng không được doạ người đi lễ để họ bỏ tiền.
Mỗi chùa có quyền tự quyết nếp của mình. Quan điểm chung không có nghĩa mọi chùa làm giống nhau. Sự khác biệt giữa các chùa là bình thường; người đi lễ nên hỏi chính chùa mình đến.
Các chùa đang ứng xử với tục dâng sao thế nào
Thực tế ở các chùa hiện nay khá đa dạng. Bảng dưới gom những hướng phổ biến, không nhằm xếp hạng hay đánh giá nơi nào đúng hơn:
| Hướng ứng xử | Thường thấy gì | Người đi lễ nên lưu ý |
|---|---|---|
| Giữ lễ dâng sao như tục địa phương | Có danh sách theo sao, lễ vào tối rằm hoặc đầu tháng | Hỏi rõ nội dung buổi lễ và việc đóng góp có bắt buộc không |
| Đổi thành lễ cầu an chung | Không còn chia theo sao, chỉ ghi danh gia đình, tụng kinh cầu an | Hợp với người muốn đi lễ đầu năm mà không theo thuật số |
| Kết hợp cầu an và giảng giải | Khoá lễ có phần giảng về nhân quả, về cách sống | Nên ở lại nghe phần giảng, đó là phần có giá trị lâu dài |
| Không tổ chức | Chùa chỉ có sinh hoạt thường kỳ, đôi khi có thông báo khuyên Phật tử | Tôn trọng quyết định của chùa, không nài nỉ |
| Chùa thuộc hệ phái khác | Nhiều chùa Nam tông, Khất sĩ không có tục này | Không đem kỳ vọng của chùa Bắc tông áp vào |
Dù gặp hướng nào, cách ứng xử tốt nhất vẫn là hỏi trực tiếp người trong chùa và tôn trọng câu trả lời.
Vì sao tục này từng nở rộ, và vì sao nó bị đặt lại câu hỏi
Khi đời sống khá lên, nhiều gia đình có điều kiện chi cho nghi lễ hơn. Đi kèm là sự bất an của đời sống hiện đại: công việc bấp bênh, giao thông, bệnh tật, chuyện con cái. Một nghi lễ được giới thiệu là giúp "năm mới yên ổn" có sức hút lớn. Truyền thông, rồi mạng xã hội, đăng bảng sao hạn mỗi dịp đầu năm, khiến người không định làm cũng thấy lo.
Cảnh tượng hàng nghìn người ngồi kín lòng đường quanh một số điểm lễ vào dịp rằm tháng Giêng từng được báo chí đưa tin nhiều năm, gây tranh luận rộng. Từ đó, nhiều tiếng nói trong và ngoài Phật giáo đặt lại câu hỏi: tục này có gốc ở đâu, có nên tổ chức trong chùa, và người dân đang chi tiền cho điều gì.
Kết quả của những tranh luận ấy không phải là một lệnh cấm chung, mà là sự chuyển dịch dần dần. Nhiều chùa đổi tên, đổi nội dung buổi lễ; nhiều người đi lễ bắt đầu hỏi lại niềm tin của mình. Đây là một quá trình văn hoá còn đang diễn ra, và mỗi người đi lễ, bằng lựa chọn của mình, cũng góp phần vào hướng đi của nó.
Điều thuộc về chùa và điều thuộc về tục: phân biệt khi đi lễ
Khi đến một ngôi chùa có cả khoá lễ cầu an lẫn lễ dâng sao, người đi lễ thường gặp nhiều thứ cùng lúc: chuông mõ tụng kinh, danh sách xếp theo sao, bàn bán đồ lễ ngoài cổng, người xem tuổi ngồi ở góc sân. Không phải mọi thứ diễn ra trong khuôn viên hay quanh cổng chùa đều do nhà chùa chủ trương. Hàng quán ngoài cổng, người tự xưng thầy ngồi xem hạn, người bán bùa thường là bên ngoài, và nhiều chùa đã treo thông báo đề nghị Phật tử không mua bán, không nghe theo những người này.
Trong phạm vi khoá lễ, phần do chư tăng chủ trì như tụng kinh, giảng, hồi hướng là phần thuộc về sinh hoạt nhà chùa. Phần chia danh sách theo sao, số ngọn đèn, màu bài vị cho từng sao là phần mang dấu vết thuật số dân gian, được giữ lại ở những chùa còn duy trì tục. Biết phân biệt hai lớp này, bạn có thể tham dự khoá lễ với tâm thế của người đi chùa, mà không cần tin vào lớp thuật số đi kèm.
Một điểm thực tế nữa: lời người bán đồ lễ ngoài cổng, kiểu "sao này phải mua lễ to", không đại diện cho nhà chùa. Nếu thắc mắc, hãy hỏi người trong ban hộ tự hoặc chư tăng, những người thường rất rõ ràng về việc chùa không yêu cầu mâm lễ đắt tiền.
Những câu nên hỏi chùa trước khi ghi tên
Nếu gia đình bạn muốn tham gia lễ đầu năm ở một chùa có dâng sao, vài câu hỏi đơn giản giúp mọi người cùng hiểu mình đang làm gì:
- Buổi lễ năm nay của chùa gọi là gì, cầu an hay dâng sao, nội dung có khác năm trước không?
- Nếu chỉ muốn ghi danh cầu an chung, không theo sao, chùa có nhận không?
- Việc đóng góp là tuỳ tâm hay có mức gợi ý? Tiền được dùng cho việc gì của chùa?
- Buổi lễ có phần giảng của chư tăng không, kéo dài bao lâu?
- Người già, người khuyết tật có chỗ ngồi riêng không, có cần đến từ sớm không?
- Chùa có nhận đăng ký qua người nhà không, hay chỉ nhận trực tiếp tại chùa?
Câu trả lời thẳng thắn, rõ ràng là dấu hiệu của một nơi nghiêm túc. Nếu câu trả lời mập mờ, hoặc kèm lời doạ kiểu "không làm thì năm nay khó tránh", bạn hoàn toàn có thể chọn không tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Chùa tổ chức dâng sao có phải là chùa làm sai không?
Không nên vội đánh giá như vậy. Nhiều chùa giữ lễ này như một tục địa phương lâu đời, đáp ứng nhu cầu của người dân. Điều đáng quan tâm là cách tổ chức: có minh bạch, có ép đóng góp, có lợi dụng nỗi sợ hay không. Còn việc nên giữ hay bỏ là chuyện của nhà chùa và Giáo hội.
Tiền phật hậu Mẫu nghĩa là gì?
Đó là kiểu bố cục thờ tự ở nhiều chùa miền Bắc: phía trước là điện thờ Phật, phía sau hoặc bên cạnh có điện thờ Mẫu, tức tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt. Bố cục này là dấu vết rõ nhất của sự dung hợp tín ngưỡng trong chùa Việt.
Giáo hội Phật giáo Việt Nam có cấm dâng sao không?
Theo những gì được báo chí đăng tải, nhiều vị tăng có vai trò trong Giáo hội đã nói rõ dâng sao không phải giáo lý nhà Phật và khuyên Phật tử hiểu đúng, nhưng thực tế các chùa vẫn ứng xử khác nhau. Muốn biết hướng dẫn cụ thể đang áp dụng, bạn nên hỏi ban trị sự Phật giáo địa phương hoặc chính ngôi chùa.
Đi lễ dâng sao ở đền, phủ có khác ở chùa không?
Đền, phủ là cơ sở tín ngưỡng dân gian, không phải nơi thờ Phật, nên việc tổ chức các nghi lễ có gốc Đạo giáo ở đó gần với gốc của tục hơn. Dù đi đâu, các lưu ý vẫn như nhau: hỏi rõ nội dung, không chi quá sức, không tin lời hứa giải được hạn.
Phật tử có bị coi là "sai" nếu vẫn đi dâng sao?
Nhiều vị tăng khuyên Phật tử hiểu đúng thay vì phán xét. Nếu bạn là Phật tử và còn băn khoăn, hãy trò chuyện với vị thầy hướng dẫn của mình. Phần lớn sẽ giảng giải nhẹ nhàng, gợi ý chuyển sang cầu an và tu sửa bản thân, chứ không khiển trách.
Có tài liệu nào để tìm hiểu thêm về sự dung hợp tín ngưỡng trong chùa Việt?
Các sách nghiên cứu văn hoá Việt Nam, đặc biệt là những công trình về tín ngưỡng dân gian, Phật giáo Việt Nam và thờ Mẫu, thường có phần bàn về hiện tượng này. Bạn có thể tìm ở thư viện các trường đại học khoa học xã hội, hoặc hỏi các vị tăng có nghiên cứu lịch sử Phật giáo.