Ngày thơ Việt Nam thường có hai phần: hoạt động ban ngày ở không gian mở như sân thơ, cây thơ, thả thơ, thư pháp, gian sách, và đêm thơ Nguyên tiêu buổi tối với phần đọc, ngâm, hát thơ trên sân khấu. Cách bố trí cụ thể thay đổi theo từng năm và từng địa phương, nhưng khung chung ấy khá ổn định qua các kỳ.
Bài này giới thiệu từng loại hoạt động hay gặp, mỗi loại dành cho kiểu người xem nào, và cách đi dự cho trọn vẹn: nên đến giờ nào, mang gì, đi cùng trẻ nhỏ và người lớn tuổi ra sao, cư xử thế nào ở một di tích đông người. Chương trình chính xác của năm bạn đi vẫn phải xem trong thông báo của ban tổ chức.
Các hoạt động ban ngày thường có
Sân thơ. Là khoảng sân được dành riêng để người làm thơ, câu lạc bộ thơ đọc tác phẩm của mình. Có năm chia thành nhiều sân theo vùng miền, theo thế hệ hoặc theo chủ đề. Không khí sân thơ khá tự do: người đọc lên, người nghe đứng quanh, vỗ tay, chuyển sang sân khác. Đây là nơi bạn gặp nhiều giọng thơ nhất trong thời gian ngắn nhất.
Cây thơ, hành lang thơ. Những bài thơ được chép hoặc in trên giấy, treo lên cây, lên dây căng dọc lối đi. Người xem đi chậm, đọc bằng mắt, dừng lại ở bài nào thích. Hình thức này hợp với người không quen nghe đọc thơ, hoặc đi cùng trẻ nhỏ không đứng yên lâu được.
Thả thơ. Một số kỳ có nghi thức thả diều mang thơ hoặc thả bóng bay mang những câu thơ lên trời, như một cách nói rằng thơ bay ra khỏi trang sách. Hình thức và việc có hay không tuỳ từng năm. Nếu có thả bóng bay, nhiều người cũng đã góp ý về rác nhựa rơi xuống, nên các nơi tổ chức gần đây cân nhắc hình thức khác thân thiện hơn.
Thơ thư pháp. Các nhóm thư pháp viết những câu thơ lên giấy, vải, để trưng bày hoặc tặng người xem. Đây là chỗ ngày thơ gặp tục xin chữ đầu năm. Người xem thường chọn một câu thơ mình thích để nhờ viết, thay vì chỉ chọn một chữ.
Gian sách, giao lưu tác giả. Nhiều kỳ có khu giới thiệu tập thơ mới, sách về thơ, tạp chí văn chương. Đôi khi có buổi giao lưu ngắn với người viết. Đây là chỗ để mua một tập thơ mang về, việc thiết thực nhất mà một người yêu thơ có thể làm để ủng hộ người viết.
Đêm thơ Nguyên tiêu buổi tối
Đêm thơ là phần trang trọng nhất của ngày thơ. Thường có sân khấu, ánh sáng, người dẫn chương trình, và một chuỗi tiết mục đọc thơ, ngâm thơ, hát những bài thơ đã được phổ nhạc, có khi xen hoà tấu nhạc cụ dân tộc. Thời gian đêm thơ thường trùng với lúc trăng rằm lên cao, nên người đứng xem ngoài trời vừa nghe thơ vừa thấy trăng, đúng tinh thần đêm Nguyên tiêu.
Nội dung đêm thơ mỗi năm có một trục riêng do ban tổ chức chọn: có năm nhấn vào thơ của một vùng đất, có năm vào một thế hệ nhà thơ, có năm vào chủ đề quê hương, mùa xuân. Bạn không nên tin những bài viết đoán trước chủ đề hay khách mời; hãy đọc thông báo chính thức gần ngày.
Ở các tỉnh, đêm thơ thường gọn hơn, có khi diễn ra ngay tại nhà văn hoá hay sân đình. Không có màn hình lớn hay dàn âm thanh hoành tráng, nhưng bù lại người đọc thơ đứng rất gần người nghe. Nhiều người thấy kiểu đêm thơ nhỏ này dễ xúc động hơn, vì nghe được cả hơi thở, cả cái run nhẹ của người đọc lần đầu đứng trước đám đông.
Nếu không đến được, nhiều năm đêm thơ có ghi hình hoặc phát trên truyền hình, mạng xã hội của đơn vị tổ chức. Xem lại cùng gia đình sau bữa cơm rằm cũng là một cách dự ngày thơ, không kém phần trọn vẹn.
Đi dự Ngày thơ cho trọn vẹn: các bước chuẩn bị
Ngày thơ trùng rằm tháng Giêng, đúng dịp nhiều người đi chùa, đi lễ, nên các tuyến đường quanh di tích thường đông. Chuẩn bị trước giúp bạn đỡ mệt và xem được nhiều hơn.
- Xem thông báo chính thức trước vài ngày. Ghi lại địa điểm, giờ mở cửa, giờ đêm thơ, cổng vào, khu gửi xe được hướng dẫn. Đừng dựa vào bài viết năm cũ.
- Chọn khung giờ. Buổi sáng thường thoáng hơn, hợp với người già và trẻ nhỏ. Buổi chiều đông dần. Đêm thơ đông nhất; muốn có chỗ đứng gần sân khấu thì đến sớm.
- Chọn cách đi lại. Khu phố cổ và quanh di tích hay cấm xe, chặn đường cục bộ dịp lễ. Đi xe công cộng hoặc gửi xe xa một chút rồi đi bộ thường nhanh hơn loay hoay tìm chỗ gần.
- Mang theo vật dụng gọn nhẹ. Áo khoác vì đêm tháng Giêng miền Bắc còn lạnh và ẩm, nước uống, túi nhỏ đựng rác của mình, một cuốn sổ nếu bạn thích chép câu thơ hay.
- Hẹn điểm gặp với người đi cùng. Chọn một mốc dễ nhận ra, phòng khi lạc nhau giữa đám đông. Với trẻ nhỏ, ghi số điện thoại người lớn vào thẻ đeo hoặc túi áo của trẻ.
- Lên lịch ưu tiên. Không thể xem hết mọi sân. Chọn hai ba thứ bạn quan tâm nhất, ví dụ sân thơ của tỉnh mình, gian sách, đêm thơ, rồi mới dạo phần còn lại.
- Để dư thời gian về. Sau đêm thơ, lượng người ra về cùng lúc rất lớn. Không vội thì đi dạo thêm một vòng cho vãn người rồi hãy về.
Nếu đi cùng người cao tuổi, nên tìm chỗ ngồi trước, tránh đứng lâu ngoài trời lạnh, và chọn về sớm hơn giờ kết thúc một chút để khỏi chen.
Một lịch trình gợi ý cho người đi dự lần đầu
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một người ở gần nơi tổ chức, muốn dự cả phần ban ngày lẫn đêm thơ mà không quá mệt. Giờ giấc thật phải chỉnh theo chương trình năm bạn đi.
| Khung giờ | Việc nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Giữa buổi sáng | Đến nơi, dạo cây thơ và hành lang thơ | Lúc này còn thoáng, đọc thơ bằng mắt dễ hơn khi chưa đông |
| Gần trưa | Ghé gian sách, chọn một tập thơ mang về | Gian sách thường vắng hơn vào buổi chiều tối, chọn sách thong thả hơn |
| Đầu giờ chiều | Nghe đọc ở sân thơ của tỉnh mình hoặc vùng mình quan tâm | Sân thơ hoạt động sôi nổi nhất vào buổi chiều |
| Cuối chiều | Nghỉ, ăn tối gọn gần đó | Tránh giờ cao điểm ăn uống quanh di tích lúc đêm thơ sắp bắt đầu |
| Đầu buổi tối | Vào chỗ đứng hoặc ngồi xem đêm thơ | Đến sớm có chỗ tốt, không phải chen |
| Sau đêm thơ | Dạo một vòng ngắm trăng, chờ vãn người rồi về | Lượng người ra về cùng lúc rất lớn, đi muộn một chút an toàn hơn |
Nếu chỉ có một buổi, hãy chọn hẳn ban ngày hoặc hẳn buổi tối thay vì cố chạy cả hai. Một buổi xem thong thả thường đọng lại nhiều hơn một ngày vội vàng đi cho đủ chỗ.
Cư xử ở một di tích ngày đông người
Ngày thơ thường diễn ra ở di tích hoặc không gian công cộng có giá trị văn hoá. Vài điều nhỏ giúp ngày hội giữ được vẻ đẹp cho mọi người:
- Không trèo lên bia đá, rùa đá, tường cổ, cây cổ thụ để chụp ảnh; không xoa, sờ lên các hiện vật mà ban quản lý đã khoanh vùng.
- Không viết, khắc tên lên tường, cột, gốc cây. Muốn để lại câu thơ thì dùng đúng chỗ ban tổ chức chuẩn bị như bảng, giấy, cây thơ.
- Giữ trật tự khi người khác đang đọc thơ. Chuyện trò, gọi điện nên đi ra xa sân thơ; tắt chuông điện thoại trong lúc đêm thơ diễn ra.
- Chụp ảnh không chắn tầm nhìn người phía sau; hạn chế giơ máy cao quá đầu suốt cả tiết mục.
- Mang rác của mình ra khỏi khu vực, nhất là vỏ chai nước và giấy gói đồ ăn.
- Nếu có khu dâng hương trong di tích, đi đúng lối được hướng dẫn, không mang hương vào khu đông người và không cắm hương vào chỗ không được phép.
Những điều này nghe đơn giản, nhưng chính cách người đến dự cư xử mới quyết định một ngày hội văn chương có còn là ngày hội văn chương hay biến thành một buổi tụ tập ồn ào.
Đi cùng trẻ nhỏ: biến ngày thơ thành một buổi đi chơi có ý nghĩa
Trẻ nhỏ khó đứng yên nghe đọc thơ lâu, nên đừng kỳ vọng con ngồi trọn một đêm thơ. Cách hợp hơn là cho trẻ đi xem cây thơ, ngắm diều, xem các cô chú viết thư pháp, rồi chọn một bài thơ ngắn để cả nhà đọc cùng. Với trẻ đã biết đọc, một việc nhỏ như tìm trên cây thơ một bài có chữ "trăng" hay chữ "xuân" cũng đủ biến buổi đi thành một cuộc khám phá.
Trước khi đi, bạn có thể đọc cho con nghe một bài thơ ngắn về mùa xuân hoặc trăng rằm, để khi nghe lại ở ngày thơ trẻ có cảm giác quen. Sau khi về, hỏi con nhớ câu nào, thích cảnh nào, thay vì hỏi con học được gì. Không nên bắt trẻ lên đọc thơ trước đám đông nếu trẻ không muốn; sự ngượng ngùng đầu tiên có thể làm con xa thơ lâu dài.
Ở chỗ đông, giữ trẻ trong tầm tay, đặc biệt lúc tan đêm thơ. Dặn trước con nếu lạc thì đứng yên và tìm người mặc đồng phục bảo vệ hoặc nhân viên ban tổ chức. Nếu thấy chỗ nào chen lấn, đừng ngại bỏ qua tiết mục ấy; một buổi đi xem bình an quan trọng hơn chuyện xem cho đủ.
Không đến được Văn Miếu thì dự ngày thơ ở đâu
Phần lớn người Việt không ở Hà Nội, và cũng không cần phải về Hà Nội mới được dự ngày thơ. Hãy tìm thông tin ngày thơ của tỉnh mình: hội văn học nghệ thuật tỉnh, nhà văn hoá, thư viện tỉnh, các câu lạc bộ thơ phường xã thường có hoạt động vào dịp rằm tháng Giêng. Quy mô nhỏ nhưng bạn sẽ được nghe thơ viết về chính nơi mình sống.
Thư viện và nhà sách là chỗ thứ hai đáng ghé. Nhiều nơi bày kệ sách thơ dịp đầu năm, có buổi đọc thơ, ký tặng nhỏ. Trường học, nhất là các trường có câu lạc bộ văn học, cũng hay làm chương trình riêng, đôi khi mời phụ huynh tham dự.
Cuối cùng là ngay trong nhà. Một bữa cơm rằm có thêm mười phút đọc thơ là đã có ngày thơ của riêng gia đình bạn. Những câu thơ ông bà thuộc, bài thơ con vừa học, đoạn thơ cha mẹ chép trong sổ tay thời trẻ, đặt cạnh nhau trong một đêm trăng, nhiều khi gợi nhiều chuyện hơn bất kỳ sân khấu nào.
Câu hỏi thường gặp
Đi dự Ngày thơ Việt Nam có mất vé không?
Các hoạt động chính của ngày thơ thường mở cho công chúng. Tuy vậy, nếu tổ chức trong di tích có bán vé tham quan thì quy định vé vào cửa của di tích vẫn có thể áp dụng tuỳ năm. Bạn nên xem thông báo của ban tổ chức và ban quản lý di tích trước khi đi.
Nên đến Ngày thơ vào buổi sáng hay buổi tối?
Muốn xem sân thơ, cây thơ, thư pháp và gian sách trong không khí thoáng thì đi buổi sáng hoặc đầu giờ chiều. Muốn dự phần đêm thơ trên sân khấu thì đi buổi tối và đến sớm để có chỗ. Đi cùng người già, trẻ nhỏ thì buổi sáng dễ chịu hơn.
Muốn đọc thơ của mình ở Ngày thơ thì làm thế nào?
Phần sân thơ thường dành cho các câu lạc bộ và hội viên đăng ký trước với ban tổ chức. Cách thực tế là tham gia câu lạc bộ thơ ở địa phương, vì các câu lạc bộ hay được mời góp tiết mục. Ở ngày thơ cấp tỉnh, cơ hội đọc thơ của người mới thường rộng hơn.
Ngày thơ có tổ chức ở miền Nam và miền Trung không?
Có. Nhiều tỉnh, thành ở miền Trung và miền Nam tổ chức ngày thơ của riêng mình vào dịp rằm tháng Giêng, thường do hội văn học nghệ thuật địa phương đứng ra. Hình thức và quy mô mỗi nơi khác nhau, bạn nên tìm thông báo của tỉnh mình.
Đi dự Ngày thơ nên mặc gì?
Không có quy định trang phục bắt buộc, nhưng vì thường tổ chức ở di tích nên ăn mặc lịch sự, kín đáo là hợp. Đêm tháng Giêng ở miền Bắc còn lạnh và ẩm, nên mang áo khoác và giày dễ đi bộ, vì bạn sẽ phải đi lại khá nhiều giữa các sân.
Có xem lại đêm thơ ở nhà được không?
Nhiều năm đêm thơ được ghi hình hoặc phát trên truyền hình, kênh trực tuyến của đơn vị tổ chức hoặc các cơ quan báo chí. Bạn có thể tìm theo tên chương trình của năm đó sau ngày rằm. Xem cùng gia đình rồi đọc thêm vài bài mình thích cũng là một cách dự ngày thơ.