Thơ xuân trung đại Việt Nam: mùa xuân trong thơ thiền, thơ Nôm và Truyện Kiều

Thơ xuân trung đại Việt Nam là những bài thơ chữ Hán và chữ Nôm viết về mùa xuân, từ thời Lý – Trần đến cuối thế kỷ mười chín. Mùa xuân trong dòng thơ này không chỉ là hoa nở, chim hót. Với thiền sư, xuân là dịp nói về sự sống chết tuần hoàn; với nhà nho ở ẩn, xuân là một nhịp của cuộc sống thanh nhàn; với Nguyễn Du, xuân là bức tranh mở đầu cho một số phận; với Hồ Xuân Hương, xuân là thời gian trôi qua tuổi trẻ; với Tú Xương, Tết là dịp để cười đời.

Bài này đi qua những bài, những đoạn thơ xuân quen thuộc nhất, trích ngắn đúng câu chữ đã phổ biến, phần còn lại tóm ý. Mục đích là giúp bạn thấy mùa xuân trong thơ cổ đa dạng ra sao, để đọc vào dịp đầu năm, chọn câu cho một đêm thơ rằm Giêng, hoặc đơn giản là hiểu sâu hơn những câu đã thuộc từ thời đi học.

Mùa xuân trong thơ thiền: hoa rụng, hoa nở và một cành mai

Bài thơ xuân sớm và nổi tiếng nhất của văn học viết Việt Nam có lẽ là bài kệ "Cáo tật thị chúng" (Có bệnh bảo mọi người) của thiền sư Mãn Giác thời Lý, viết năm 1096. Bài mở bằng hai câu "Xuân khứ bách hoa lạc, Xuân đáo bách hoa khai", nghĩa là xuân đi trăm hoa rụng, xuân đến trăm hoa nở. Hai câu nói về một vòng tuần hoàn rất bình thường của tự nhiên, nhưng đặt trong lời dặn của một người sắp mất thì trở thành bài học về sinh diệt.

Hai câu kết được trích nhiều nhất: "Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận, Đình tiền tạc dạ nhất chi mai", nghĩa là chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết, đêm qua trước sân một cành mai. Hình ảnh cành mai nở lúc tưởng như xuân đã hết trở thành biểu tượng của sức sống không dứt, của niềm tin vào cái đẹp còn lại. Nhiều thế hệ người Việt chép câu này lên tranh, lên thiệp đầu năm.

Nếu muốn hiểu sâu về tư tưởng thiền trong bài, bạn nên đọc thêm sách chuyên về thơ thiền Lý – Trần hoặc hỏi người tu học. Ở mức người đọc thơ xuân, điều đáng giữ là cách nhìn mùa xuân không chỉ như niềm vui nhất thời, mà như một phần của vòng đời lớn hơn. Vì thế thơ xuân Việt ngay từ đầu đã có chiều sâu suy tư, không dừng ở cảnh đẹp.

Mùa xuân của nhà nho: thanh nhàn và nhịp bốn mùa

Xuân như một nhịp sống. Nguyễn Bỉnh Khiêm trong bài "Nhàn" có câu "Thu ăn măng trúc, đông ăn giá, Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao". Mùa xuân ở đây không được ngợi ca riêng, mà đứng trong vòng bốn mùa của một cuộc sống thuận tự nhiên. Người ở ẩn không chờ mùa xuân để vui, vì mùa nào cũng có thú riêng.

Xuân trong thơ Nôm Nguyễn Trãi. Tập "Quốc âm thi tập" có nhiều bài nói về hoa cỏ, cây cối, cảnh vật quanh năm, trong đó có cảnh xuân. Đọc dòng thơ này, bạn thấy mùa xuân hiện ra qua những thứ rất gần: cây trong vườn, ao trước nhà, chứ không phải những cảnh tráng lệ.

Xuân là dịp xướng hoạ. Nhà nho xưa có thói quen làm thơ đầu năm, khai bút, xướng hoạ với bạn văn vào dịp Tết và rằm tháng Giêng. Nhiều bài thơ xuân chữ Hán ra đời trong những cuộc gặp như thế, có đề tài chung, có vần chung, như một cuộc trò chuyện bằng thơ.

Xuân nhắc thời gian của đời người. Với người đọc sách thánh hiền, mỗi mùa xuân mới cũng là một tuổi mới. Nhiều bài thơ đầu năm của nhà nho vừa mừng xuân vừa tự nhắc mình về đạo làm người, về việc học chưa xong, về tuổi tác đang đến.

Mùa xuân trong ca dao, tục ngữ: lịch của nhà nông

Song song với thơ của nhà nho và thiền sư là dòng văn chương truyền miệng của người làm ruộng. Ở đó, mùa xuân trước hết là một khoảng thời gian trong lịch nông vụ. Câu ca dao quen thuộc "Tháng Giêng là tháng ăn chơi, Tháng Hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà" cho thấy đúng nhịp ấy: tháng Giêng nghỉ ngơi, đi hội, thăm hỏi; sang tháng Hai đã bắt tay vào việc đồng áng.

Chữ "ăn chơi" trong câu ca dao không mang nghĩa xấu như cách dùng hôm nay. Nó chỉ những ngày nông nhàn, khi người ta có thời gian dự hội làng, đi lễ chùa, nấu nướng đãi nhau, xem hát, tham gia những cuộc thi của làng. Rằm tháng Giêng nằm giữa khoảng thời gian ấy, nên đêm rằm vừa là dịp cúng lễ vừa là dịp vui chung.

Ca dao về mùa xuân còn có những lời hát đối đáp của trai gái trong hội xuân, những câu nói về thời tiết như mưa phùn, nồm ẩm, những lời dặn về gieo trồng. So với thơ bác học, mùa xuân trong ca dao ít suy tư hơn nhưng gần đời sống hơn: nó có bùn đất, có hạt giống, có tiếng cười. Đọc thơ xuân trung đại mà bỏ qua dòng này là chỉ thấy một nửa bức tranh mùa xuân của người Việt xưa.

Cảnh ngày xuân trong Truyện Kiều

Đoạn thơ xuân quen thuộc nhất với học sinh Việt Nam là đoạn tả cảnh ngày xuân trong tiết Thanh minh của Truyện Kiều, khi chị em Thuý Kiều đi chơi xuân. Đoạn mở bằng hình ảnh con én đưa thoi, ngày xuân trôi nhanh như thoi dệt, rồi đến hai câu thường được xem là bức tranh xuân đẹp nhất của thơ Nôm: "Cỏ non xanh tận chân trời, Cành lê trắng điểm một vài bông hoa".

Vẻ đẹp của hai câu nằm ở sự tiết chế. Nền là màu xanh của cỏ non trải đến tận chân trời, trên đó chỉ "điểm" một vài bông hoa lê trắng. Không nhiều màu, không nhiều chi tiết, nhưng gợi đúng cái trong trẻo, tinh khôi của mùa xuân. Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra Nguyễn Du học ý từ thơ cổ Trung Hoa nhưng tạo được câu thơ Việt hoàn toàn mới về nhạc điệu và cảm giác.

Đọc đoạn này vào dịp rằm tháng Giêng, bạn nên nhớ nó nằm ở đâu trong tác phẩm: ngay trước cảnh Kiều gặp mộ Đạm Tiên và gặp Kim Trọng. Mùa xuân rực rỡ ấy là khởi đầu của một chuỗi biến cố. Cái đẹp của xuân trong Kiều vì thế luôn phảng phất một dự cảm, một nét buồn mơ hồ, khiến đoạn thơ không chỉ đẹp mà còn có chiều sâu.

Xuân của Hồ Xuân Hương: thời gian và tuổi trẻ

Trong thơ Nôm truyền tụng mang tên Hồ Xuân Hương, mùa xuân thường gắn với tuổi trẻ và nỗi lo thời gian trôi. Bài "Tự tình" thứ hai kết bằng hai câu "Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại, Mảnh tình san sẻ tí con con". Chữ "xuân" ở đây vừa là mùa xuân của trời đất, vừa là tuổi xuân của người phụ nữ. Trời đất xuân đi rồi xuân lại về, còn tuổi xuân của con người thì đi không trở lại.

Cái hay của Hồ Xuân Hương là bà không than thở yếu đuối. Ngay trong nỗi buồn vẫn có giọng thách thức, có chữ dùng táo bạo, có cái nhìn thẳng vào thân phận. Mùa xuân trong thơ bà vì thế không êm đềm như cảnh xuân trong thơ nhà nho, mà mang nhịp thở của một người đang sống và đang đòi quyền được sống trọn tuổi xuân.

Cần nhớ rằng thơ Nôm mang tên Hồ Xuân Hương phần lớn là thơ truyền tụng, có nhiều dị bản và có những bài còn tranh luận về tác giả. Khi trích, bạn nên theo bản trong sách giáo khoa hoặc tuyển tập uy tín, và nói "thơ Hồ Xuân Hương theo bản truyền tụng" khi không chắc.

Tết trong thơ Tú Xương: tiếng cười đầu năm

Không phải thơ xuân nào cũng trang trọng. Trần Tế Xương, thường gọi là Tú Xương, có nhiều bài viết về Tết bằng giọng trào phúng sắc lẻm. Bài "Chúc Tết" mở bằng câu "Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau", rồi lần lượt liệt kê những lời chúc thói quen của người đời: chúc sống lâu, chúc giàu, chúc sinh con, chúc làm quan, và câu nào cũng kèm một lời nhận xét chua cay về thói đời.

Thơ Tết của Tú Xương cho thấy mùa xuân cũng là lúc người ta bộc lộ những thói quen xã hội rõ nhất: khoe khoang, chúc tụng xã giao, chạy theo danh lợi. Tiếng cười của ông không nhằm vào ngày Tết, mà nhằm vào những điều giả dối người ta khoác lên ngày Tết. Đọc hôm nay vẫn thấy quen, vì nhiều lời chúc Tết bây giờ cũng chẳng khác là bao.

Đặt Tú Xương cạnh Mãn Giác và Nguyễn Du, bạn thấy thơ xuân trung đại không đơn điệu. Cùng một mùa xuân, có người thấy vòng sinh diệt, có người thấy cảnh đẹp, có người thấy tuổi trẻ đi qua, có người thấy trò đời. Đó là lý do một đêm thơ rằm Giêng có thể đọc thơ cổ suốt mà không nhàm.

Gợi ý đọc thơ xuân trung đại theo chủ đề

Nếu bạn chuẩn bị một buổi đọc thơ xuân cổ, có thể xếp theo chủ đề để người nghe thấy mạch. Bảng dưới gợi ý cách chia; khi đọc thơ chữ Hán nên đọc phiên âm rồi đọc dịch nghĩa.

Câu hỏi sau khi đọc không nhằm kiểm tra ai hiểu đúng hiểu sai, mà để người nghe nói ra cảm nhận của mình. Một buổi đọc thơ có trò chuyện thường đọng lại lâu hơn một buổi chỉ có người đọc và người nghe.

Câu hỏi thường gặp

Bài thơ xuân cổ nhất của văn học viết Việt Nam là bài nào?

Bài kệ "Cáo tật thị chúng" của thiền sư Mãn Giác, viết năm 1096 thời Lý, thường được nhắc là một trong những bài thơ có hình ảnh mùa xuân sớm và nổi tiếng nhất. Có thể còn những bài sớm hơn, nhưng đây là bài được biết đến rộng rãi nhất.

Câu thơ "Đình tiền tạc dạ nhất chi mai" nghĩa là gì?

Câu này nghĩa là đêm qua trước sân có một cành mai, đặt sau câu "chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết". Ý chung là khi tưởng mọi thứ đã tàn, sự sống vẫn đang nở ra. Hình ảnh cành mai trở thành biểu tượng của sức sống và niềm tin.

Đoạn cảnh ngày xuân trong Truyện Kiều tả dịp nào?

Đoạn này tả cảnh chị em Thuý Kiều đi chơi xuân trong tiết Thanh minh, tức dịp tảo mộ vào tháng Ba âm lịch. Vì vậy nói chính xác, đây là cảnh cuối xuân, không phải cảnh Tết hay rằm tháng Giêng.

Thơ Hồ Xuân Hương có phải đều do bà viết không?

Thơ Nôm mang tên Hồ Xuân Hương phần lớn là thơ truyền tụng, có nhiều dị bản, và giới nghiên cứu vẫn còn bàn về tác giả của một số bài. Khi trích dẫn, nên dùng bản trong sách giáo khoa hoặc tuyển tập uy tín và ghi rõ là bản truyền tụng.

Vì sao thơ Tết của Tú Xương vẫn được đọc nhiều?

Vì Tú Xương nhìn ngày Tết qua những thói quen xã hội rất quen: chúc tụng xã giao, khoe khoang, chạy theo danh lợi. Những điều ấy vẫn còn, nên người đọc hôm nay vẫn bật cười và tự thấy mình trong đó.

Đọc thơ chữ Hán trong đêm thơ thế nào cho người nghe hiểu?

Nên đọc phiên âm trước để giữ nhạc điệu, sau đó đọc dịch nghĩa hoặc dịch thơ. Với bài dài, có thể giới thiệu hoàn cảnh bằng vài câu trước khi đọc. Nếu có màn chiếu, đưa dịch nghĩa lên để người nghe theo dõi.